Ալվինա Խարազյան

Սեպտեմբերի 14-18
Պատրաստվե՛ք դաս-քննարկման՝
Թեմա 1․ Պետական համակարգ և իրավունքի պաշտպանության մեխանիզմներ․
1․1/ Իրավունքի ճյուղեր․
ա/ Սահմանադրական իրավունք
բ/ Քաղաքացիական իրավունք
Էլ․ դասագիրք՝ Հասարակագիտություն-11, էջ 5-9․
ՀՀ Սահմանադրություն
ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք
Կարող եք օգտվել նաև՝ «Քաղաքագիտություն, ուսումնամեթոդական ձեռնարկ /Է․ Օրդուխանյան, Հ․ Սուքիասյան/

Առաջադրանք
Համացանցի օգնությամբ պարզե՛ք, թե երբ ու ինչ եղանակով է ընդունվել ՀՀ Սահմանադրությունը, և երբ ու ինչ փոփոխությունների է ենթարկվել այն մինչ օրս /բլոգային աշխատանք/․
ՀՀ Սահմանադրության ընդունումը և փոփոխությունները

Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությունը մեր պետության հիմնական օրենքն է։ Այն սահմանում է պետության կառուցվածքը, պետական մարմինների լիազորությունները, ինչպես նաև մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքներն ու ազատությունները։

ՀՀ Սահմանադրությունն ընդունվել է 1995 թվականի հուլիսի 5-ին՝ համաժողովրդական հանրաքվեի միջոցով։ Այս օրը Հայաստանի քաղաքացիները քվեարկեցին Սահմանադրության նախագծի օգտին, և այն դարձավ Հայաստանի Հանրապետության հիմնական օրենքը։

Սահմանադրության ընդունումից հետո այն երկու անգամ է էականորեն փոփոխվել հանրաքվեների միջոցով։ Առաջին փոփոխությունները կատարվել են 2005 թվականի նոյեմբերի 27-ին։ Դրանց արդյունքում փոփոխություններ կատարվեցին պետական կառավարման համակարգի, մարդու իրավունքների պաշտպանության և պետական մարմինների լիազորությունների տարբեր ոլորտներում։

Երկրորդ խոշոր փոփոխությունները կատարվեցին 2015 թվականի դեկտեմբերի 6-ին՝ հանրաքվեի միջոցով։ Այս փոփոխություններով Հայաստանը կիսանախագահական կառավարման համակարգից անցավ խորհրդարանական կառավարման համակարգի։ Փոփոխվեցին նաև Ազգային ժողովի, կառավարության, նախագահի և դատական համակարգի վերաբերյալ մի շարք դրույթներ։

Բացի հանրաքվեներով կատարված փոփոխություններից, 2020 թվականի հունիսի 22-ին Ազգային ժողովը փոփոխություններ է ընդունել Սահմանադրության առանձին դրույթներում։ Սահմանադրական դատարանի պաշտոնական կայքում ներկայումս ներկայացված է Սահմանադրությունը՝ 2020 թվականի այդ փոփոխություններով։

Այսպիսով, ՀՀ Սահմանադրության պատմության հիմնական փուլերն են՝ 1995 թվական՝ Սահմանադրության ընդունում, 2005 թվական՝ առաջին խոշոր փոփոխություններ, 2015 թվական՝ նոր Սահմանադրական համակարգի հաստատում, և 2020 թվական՝ առանձին դրույթների փոփոխություններ։ Սահմանադրության փոփոխությունները կարևոր են, քանի որ դրանք պետք է համապատասխանեն երկրի զարգացմանը և հասարակության ու պետության նոր պահանջներին։

Դասարանը բաժանել խմբերի։ Խմբերից յուրաքանչյուրը քննարկում է տարբերակները.
1–ին խումբը դիտարկում է տարբերակը, երբ ենթադրյալ պետությունն ունի փոքր տարածք և քիչ բնական ռեսուրսներ։ Ինչպե՞ս զարգացնել պետությունը։ Որո՞նք են այն նախադրյալները, որ նպաստել են տարածքի զարգացմանը։ Ո՞ր ռեսուրսները կարելի է գնել։
2–րդ խումբը դիտարկում է տարբերակը, երբ պետությունն ունի մեծ տարածք, բայց ոչ
այնքան նպաստավոր բնական պայմաններ։ Ինչպե՞ս նպաստավոր դարձնել տարածքը
ապրելու համար։ Որո՞նք են այն ռեսուրսները, որոնք կարևոր կլինեն տվյալ պայմանների
դեպքում:
3–րդ խումբը դիտարկում է տարբերակը, երբ պետությունն ունի մեծ տարածք, բազմազան բնական պայմաններ ու ռեսուրսներ, բայց բնակչությունը քիչ է։ Ինչպե՞ս զարգացնել
պետությունը։ Ի՞նչ բնական պայմաններ ու ռեսուրսներ են կարևոր տարածքը զարգացնելու համար։
Խմբերը ներկայացնում ու հիմնավորում են իրենց տեսակետները, պատասխանում են այլ
խմբերի հարցերին։ Օգտվում են աշխարհի բուսականության և կենդանական աշխարհի,
աշխարհի բնական ռեսուրսների քարտեզից:
Բնական ռեսուրսներով ամենահարուստ յոթ երկրներն են ՌԴ-ն, Կանա դան, Բրազիլիան, ԱՄՆ-ը, Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետութ յունը, Ավստրալիան, Ինդոնեզիան:

Աշխարհագրական միջավայրը (շրջակա բնական միջավայր, շրջակա միջավայր) մարդկային հասարակության երկրային շրջապատն է, աշխարհագրական թաղանթի երկրային բնության այն մասը, որն առաջացել է նրա բնականոն զարգացման վրա մարդածին ազդեցության ուժեղացման հետևանքով: Այն այս կամ այն չափով յուրացված է մարդու կողմից և անմիջականորեն ներգրավված է արտադրական գործունեության մեջ: Աշխարհագրական միջավայրը բնածին և մարդածին բաղադրատարրերի բարդ զուգորդում է և համարվում է մարդկային հասարակության բնակության վայրը, գոյության անհրաժեշտ պայմանը, նյութական հիմքը, ռեսուրսների կարևոր աղբյուրը:

Աշխարհագրական միջավայրի դերի գերագնահատումն անվանում են աշխարհագրական դետերմինիզմ:

Բնական պայմանները երկրի բնության այն տարրերն են, որոնք անհրաժեշտ են մարդկանց իրենց կյանքի և գործունեության համար, բայց, անմիջականորեն չմասնակցելով մարդու արտադրական և ոչ արտադրական գործունեությանը, կարող են հեշտացնել կամ դժվարացնել նրա զարգացումը: Դրանք են ռելիֆը, կլիման, ջրագրական ցանցը, հողաբուսական ծածկը և այլն:

Բնական ռեսուրսները բնության այն տարրերն են, նյութերը, էներգիան, հարստությունները, ինչը մարդն օգտագործում է և կարող է օգտագործել ապագայում: Դրանք են՝ բնատարածքը, երկրի մակերևույթը, օգտակար հանածոները, կլիմայական ու ագրոկլիմայական, հողային, ջրային, բուսական, կենդանական, ռեկրեացիոն ռեսուրսները և այլն:

Բնական պայմանների և ռեսուրսների միջև հստակ տարբերություն չկա` պայմանը կարող է վերածվել ռեսուրսի, ռեսուրսը՝ պայմանի:

Բնական ռեսուրսների աշխարհագրությունն ուսումնասիրում է բնա կան ռեսուրսների առանձին տեսակների տեղաբաշխումը, տարածական զուգորդումը, գնահատումը, օգտագործումն ու վերարտադրությունը: Բնական ռեսուրսները բաժանվում են երկու մեծ խմբի` սպառվող և անսպառ: Վերհիշե՛ք այդ ռեսուրսները: Առավել կարևոր են տարածքը, օգտակար հանածոները, հողը, կլիմայական ու ագրոկլիմայական ռեսուրսները: Տարածքը բարձր կարգի բնական ռեսուրս է. այն տեղաբնիկ ժողո- վուրդների համար սովորական աշխարհագրական տարածք չէ: Այն հայ- րենիք է, բնօրրան, ազգի զարգացման պայման ու գործոն, էթնիկական սահման, պետության խորհրդանիշ, պետականության և անվտանգության ցուցիչ (վերհիշե՛ք տերիտորիա, աէրոտորիա, աքվատորիա՝ հասկացութ յունները): Այն արտադրության տեղաբաշխման տարածական հիմքն է՝ աշխատանքի առարկա է և արտադրության միջոց: Կլիմայական ռեսուրսները գյուղատնտեսության զարգացման ու մաս- նագիտացման հիմքն են: Դրանք մեծապես ազդում են նաև բնական մյուս ռեսուրսների ձևավորման և աշխարհագրական տարածման վրա: 3 Կլիմայի գյուղատնտեսական գնահատականն առաջին հերթին որոշ- վում է 10-ից բարձր ջերմաստիճանների տարեկան գումարով: Այն ան- վանում են վեգետացիոն (մշակաբույսերի աճման) շրջան (տես՝ ագրո- կլիմայական ռեսուրսներ):

Յուրահատուկ ռեսուրս է հողը, որը դանդաղ է վերականգնվում: Հողի ձևավորմանը մասնակցում են բնության բիոգեն (կենսածին) և աբիո- գեն (ոչ կենսածին) բաղադրիչները: Հողը կյանքի աղբյուրն է: Հողը գյու ղատնտեսության գլխավոր արտադրամիջոցն է, որը ճիշտ օգտագործման դեպքում ոչ միայն չի սպառվում, այլև որակապես բարելավվում է, և բարձ– րանում է նրա կարևորագույն հատկանիշը` բերրիությունը: Մարդու կյանքի և տնտեսական գործունեության անփոխարինելի պայման և ռեսուրս է քաղցրահամ ջուրը: Խմելու ջրի որակի պահպա նությունը մարդկության առջև ծառացած լուրջ հիմնախնդիրներից է: Այն բազմանպատակ օգտագործվող ռեսուրս է: Բացի կենցաղից, ջրային ռե սուրսներն ունեն էներգետիկական, ոռոգչական, տրանսպորտային, պա- րենային, հանգստի նշանակություն: Կենսաբանական` բուսական և կենդանական ռեսուրսներ: Կարևոր բնական պայման ու ռեսուրս են անտառները, որոնք զբաղեցնում են ցա մաքի մակերեսի մոտ 1/3-ը : Անտառները «երկրագնդի թոքերն» են: Բու- սական ռեսուրսները ծառայում են մարդուն որպես սնունդ, դեղամիջոց,հումք են արդյունաբերության համար և այլն: Բուսական և կենդանական ռեսուրսների ընդհանուր ծավալը՝ անվանում են կենսազանգված, որը հասնում է 1,84 տրլն տոննայի: 99,9 %-ը կազմում են բուսական ռեսուրս ները: Անտառի առողջապահական նշանակությունը չի սահմանափակվում միայն մթնոլորտի ածխաթթու գազի կլանմամբ և թթվածնի արտադրութ- յամբ: Այն մաքրում է օդը փոշուց ու մրից, արտադրում է նյութեր, որոնք ոչնչացնում են մի շարք հիվանդությունների հարուցիչներին:

Անտառը որպես բնական ռեսուրս գնահատվում է փայտանյութի պա- շարներով․ տարեկան հատվում է 3,5 մլրդ խոր. մ անտառ։ Անտառը մարդ- կությանը կերակրող հիմնական էկոհամակարգն է:

Կենդանական աշխարհը ևս արտադրամիջոց է և բնական ռեսուրս: Այն հումք է մատակարարում՝ արդյունաբերության մի շարք ճյուղերի և սննդամթերք՝ մարդուն:

Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն ռեկրեացիոն (հանգստի) ռեսուրսները:

Ռեկրեացիոն ռեսուրսները (լատ. recreation – վերականգնում բառից) բնության այն օբյեկտներն ու երևույթներն են, որոնք կարելի է օգտագործել հանգստի, զբոսաշրջության և բուժման նպատակներով։

Ծովային զբոսաշրջության և հատկապես ռեկրեացիոն գործի կազմակերպման լայն հնարավորություններ կան Կանարյան կղզիներից մինչև Մեքսիկական ծոց, Կարիբյան, Բալթիկ և Հյուսիսային ծովերի շրջանում, Հարավային և Հյուսիսային Աֆրիկայի ծովափյա գոտում։ Ծովային կուրորտները եկամտի մեծ աղբյուր են։ Կուրորտը միանում է նավով, որոշակի երթուղով, իսկ շրջանը և հետաքրքիր վայրերում կազմակերպելով ճանաչողականություն է։ Համաշխարհային օվկիանոսի ռեսուրսների օգտագործումը մարդկության ապագան է։

Ռեկրեացիոն գոտիների մեջ ունեն նաև անտառապատ և լեռնային տարածքները, համայն ջրով հարուստ շրջանները։

Ռեկրեացիոն ռեսուրսների գնահատման ժամանակ հաշվի են առնվում մակերևույթի բնույթը, լանդշաֆտների օգտագործումը զբոսաշրջության, ամառային և ձմեռային մարզաձևերի համար, կլիմայական պայմանները (օդի և օդի ջերմաստիճանը, օդի հարաբերական խոնավությունը առավելագույնի տևողությունը, ձյան ծածկույթի բնույթը), ջրային ռեսուրսները (ջրային օբյեկտների առկայությունը և դրանց բնույթը, քաղցրահամ և աղի ջրերի, համայնքային ջրերի առկայությունը, դրանց տիպերը և պաշարները), կենսաբանական ռեսուրսները (ձկնորսության, որսորդության համար օգտագործման, պտուղների և հատապտուղների հավաքման և այլն) հնարավորությունները։

2026-2027 ուս. տարվա հետազոտական աշխատանք

Թեմա՝  Սոցյալական ցանցերի ազդեցությունը դեռահասների ինքնագնահատականի վրա

Ղեկավար՝ Նունե Մովսիսյան

Սովորող՝ Ալվինա Խարազյան, 11-րդ դասարան

Աշխքատանքը այս հղումով

Թվեր

1. erti — մեկ
2. ori — երկու
3. sami — երեք
4. otkhi — չորս
5. khuti — հինգ
6. ekvsi — վեց
7. shvidi — յոթ
8. rva — ութ
9. tskhra — ինը

Շաբաթվա օրեր

• orshabati — երկուշաբթի
• samshabati — երեքշաբթի
• otkhshabati — չորեքշաբթի
• khutshabati — հինգշաբթի
• paraskevi — ուրբաթ
• shabati — շաբաթ
• kvira — կիրակի

Ժամանակ

• dghes — այսօր
• gushin — երեկ
• khval — վաղը
• dghi — օր

Դերանուններ

• me — ես
• shen — դու
• is — նա
• chven — մենք
• tkven — դուք
• isini — նրանք

«Լինել» բայը

• me var — ես եմ
• shen khar — դու ես
• is aris — նա է
• chven vart — մենք ենք
• tkven khart — դուք եք
• isini arian — նրանք են

Մարդիկ և ընտանիք

• gogo — աղջիկ
• bichi — տղա
• deda — մայրիկ
• mama — հայրիկ
• da — քույր
• dzma — եղբայր

Չափ

• didi — մեծ
• patara — փոքր

Սեպտեմբերի 7-11
Պատրաստվե՛ք դաս-քննարկման՝
Թեմա 1․ Պետական համակարգ և իրավունքի պաշտպանության մեխանիզմներ․
1․1/ Իրավունքի համակարգ
Էլ․ դասագիրք՝ Հասարակագիտություն-11, էջ 5-9․
Կարող եք օգտվել նաև՝ «Քաղաքագիտություն, ուսումնամեթոդական ձեռնարկ /Է․ Օրդուխանյան, Հ․ Սուքիասյան/

Առաջադրանք
1․ Ինչո՞վ են տարբերվում հանրային և մասնավոր իրավունքի նորմերը։ Բերե՛ք օրինակներ։

Հանրային իրավունքը կարգավորում է պետության, պետական մարմինների և քաղաքացիների միջև հարաբերությունները և հիմնականում պաշտպանում է հասարակության ընդհանուր շահը։ Օրինակ՝ քրեական իրավունքը սահմանում է, թե ինչ արարքներ են համարվում հանցագործություն և ինչ պատիժ է նախատեսվում։ Մասնավոր իրավունքը կարգավորում է հիմնականում քաղաքացիների և կազմակերպությունների միջև հարաբերությունները։ Օրինակ՝ բնակարան վարձելու կամ առքուվաճառքի պայմանագիրը մասնավոր իրավունքի ոլորտում է։

2․ Կովիդ-19 համավարակի ժամանակ մտցվեցին պարտադիր պատվաստումներ՝ հանուն հանրային շահի։ Գնահատե՛ք պետության կողմից անձի ազատ կամքի սահմանափակման երևույթը՝ հանուն հանրային առողջության /բլոգային աշխատանք/․

Կարծում եմ՝ պետությունը կարող է որոշ դեպքերում սահմանափակել մարդու ազատ կամքը, եթե դա անհրաժեշտ է հանրային առողջությունը պաշտպանելու համար։ Կովիդ-19-ի ժամանակ պատվաստումների պահանջը նպատակ ուներ նվազեցնել հիվանդության տարածումը և պաշտպանել մարդկանց առողջությունը։ Սակայն նման սահմանափակումները պետք է լինեն հիմնավորված և չափավոր։ Կարևոր է նաև հարգել մարդու իրավունքներն ու հնարավորինս հաշվի առնել նրա ազատ կամքը։

Թեմա «Բարոյագիտություն»

Պատասխանիր հետևյալ հարցերին՝

• Ի՞նչ է բարոյագիտությունը և ինչո՞ւ է այն կարևոր մարդու և հասարակության կյանքում։
• Բարոյագիտությունը (էթիկան) գիտություն է, որն ուսումնասիրում է բարոյականությունը՝ բարու, չարի, արդարության, ճշմարտության, սիրո և պատասխանատվության մասին։ Այն մարդու համար ներքին ուղեցույց է, որը օգնում է ճիշտ որոշումներ կայացնել և հարգանքով ապրել ուրիշների հետ։ Բարոյագիտությունը կարևոր է, որովհետև առանց ընդհանուր արժեքների անհատներն ու հասարակությունը չեն կարողանա խաղաղ ու ներդաշնակ գոյակցել։ Այն ձևավորում է մարդու խիղճը, պատասխանատվության զգացումը և նպաստում է ավելի արդար և բարեկիրթ հասարակության ստեղծմանը։
• Ի՞նչ տարբերություն կա բարոյականության և իրավունքի միջև։

Բարոյականությունը մարդու ներքին համոզմունքների և արժեքների համակարգն է, որը օգնում է որոշել՝ ինչն է ճիշտ և ինչն է սխալ։ Այն գործում է անհատի խղճի մակարդակում և կախված է անձնական և հասարակական գիտակցությունից։

Իրավունքը պետության կողմից սահմանված պարտադիր կանոնների համակարգ է, որի խախտումը բերում է իրավական պատասխանատվության։ Իրավունքը ուժով ապահովվում է օրենքների և պատժամիջոցների միջոցով։

Այսինքն, բարոյականությունը գալիս է ներսից, իսկ իրավունքը՝ դրսից՝ պետության կողմից։

• Բացատրիր՝ ինչ է բարոյական նորմը։ Ներկայացրու օրինակ քո շրջապատից։

Բարոյական նորմը մարդու վարքի այն կանոնն է, որը ցույց է տալիս՝ ինչպես պետք է վարվել լավի և ճիշտի համար։ Այն հիմնված է խղճի, պատասխանատվության և բարության վրա, ոչ թե պարտադրված օրենքով։
Ընկերոջը դժվար պահին աջակցելը բարոյական նորմ է. դա ոչ ոք պարտադիր չի ստիպում, բայց ճիշտ է անել։

• Ի՞նչ դեր ունի խղճի զգացումը մարդու բարոյական որոշումներ կայացնելու մեջ։

Խղճի զգացումը օգնում է մարդուն տարբերել ճիշտը սխալից և ստիպում է իրեն պատասխանատվություն զգալ իր արարքների համար։ Երբ մարդը որոշում է կայացնում, խիղճը նրան հուշում է՝ արդյոք իր ընտրությունը բարոյական է, արդար և բարի։

• Ինչպե՞ս է ձևավորվում մարդու բարոյական աշխարհայացքը։

Մարդու բարոյական աշխարհայացքը ձևավորվում է ընտանիքի, շրջապատի, կրթության, մշակույթի և անձնական փորձի ազդեցությամբ։ Ժամանակի ընթացքում մարդը սովորում է տարբերել բարին ու չարը, ընտրում է արժեքներ և սովորում է ըստ դրանց ապրել։

• Ո՞րն է «բարու» և «չարի» տարբերությունը բարոյագիտության տեսանկյունից։

Բարոյագիտության մեջ «բարը» այն է, ինչը ծառայում է մարդու և հասարակության բարօրությանը՝ արդարություն, սեր, ազնվություն։ «Չարը» հակառակը՝ այն է, ինչ վնասում է մարդուն և հասարակությանը՝ անարդարություն, ատելություն, կեղծիք։

• Ի՞նչ ազդեցություն ունեն ընտանիքը, դպրոցը և միջավայրը մարդու բարոյական արժեքների ձևավորման վրա։

Ընտանիքը երեխային տալիս է առաջին պատկերացումներն արդարության, բարության և պարտքի մասին։ Դպրոցը խորացնում է այդ արժեքները գիտելիքներով և համընդհանուր նորմերով։ Միջավայրը՝ ընկերները, համայնքը, լրացնում և ամրապնդում մարդու բարոյական կողմնորոշումները։

• Ինչպե՞ս կարող է մարդը վարվել բարոյապես ճիշտ՝ բարդ իրավիճակում։

Մարդը կարող է վարվել բարոյապես ճիշտ, եթե հետևի իր խղճին, մտածի ոչ միայն իր, այլև ուրիշների մասին, հավատարիմ մնա արդարության, ճշմարտության և բարության արժեքներին, նույնիսկ եթե դա դժվար է։

• Ինչպե՞ս է բարոյագիտությունը օգնում հասկանալ պատասխանատվության հասկացությունը։

Բարոյագիտությունը սովորեցնում է, որ պատասխանատվությունը սեփական արարքների և դրանց հետևանքների գիտակցումն է։ Այն օգնում է մարդուն հասկանալ, որ իր որոշումներն ու վարքը ազդում են ոչ միայն իր վրա, այլև ուրիշների կյանքի վրա։

• Ներկայացրու մի օրինակ, երբ մարդը գործում է բարոյական չափանիշներին հակառակ։
• Ինչպե՞ս է դա անդրադառնում նրա և շրջապատի վրա։
• Եթե մարդը ստում է ընկերոջը կամ դավաճանում նրա վստահությունը, նա գործում է բարոյական չափանիշներին հակառակ։ Այդպիսի արարքը կարող է վնասել մարդկանց հարաբերությունները, առաջացնել ցավ և անվստահություն։ Ինքը՝ մարդը, նույնպես կարող է խղճի խայթ զգալ և կորցնել շրջապատի հարգանքը։
  
• Ինչո՞ւ է ազնվությունը համարվում բարոյական կարևոր արժեք։
  Ազնվությունը կարևոր արժեք է, որովհետև այն ստեղծում է վստահություն մարդկանց միջև։ Ազնիվ մարդը խոսում և գործում է ճշմարտորեն, չի խաբում ուրիշներին և պատասխանատվություն է կրում իր խոսքերի ու արարքների համար։ Առանց ազնվության դժվար է կառուցել ամուր հարաբերություններ և առողջ հասարակություն։
  
• Ինչպե՞ս է բարոյականությունը կապվում անձնական ազատության հետ։
  Անձնական ազատությունը նշանակում է, որ մարդը կարող է ինքնուրույն ընտրություն կատարել, իսկ բարոյականությունը օգնում է այդ ազատությունն օգտագործել ճիշտ ձևով։ Մարդը պետք է ազատ լինի, բայց միաժամանակ հաշվի առնի ուրիշների իրավունքներն ու բարօրությունը։ Այսպիսով, բարոյականությունը սահմանում է, թե ինչպես օգտվել ազատությունից պատասխանատու կերպով։
• Ո՞րն է սիրո և ընկերության դերը բարոյական զարգացման մեջ։
  Սերն ու ընկերությունը մարդուն սովորեցնում են հոգատարություն, հարգանք, աջակցություն և հավատարմություն։ Դրանք օգնում են հասկանալ ուրիշների զգացմունքները և զարգացնել բարություն ու պատասխանատվություն։ Սիրո և ընկերության միջոցով մարդը դառնում է ավելի մարդասեր և բարոյապես հասուն։
  
• Ինչպիսի՞ն պետք է լինի «բարոյական մարդը»՝ ըստ քո պատկերացումների։
  Բարոյական մարդը պետք է լինի ազնիվ, արդար, պատասխանատու և բարի։ Նա պետք է հարգի ուրիշներին, օգնի դժվար պահին, պահի իր խոսքը և կարողանա ընդունել իր սխալները։ Այդպիսի մարդը առաջնորդվում է խղճով և ձգտում է իր արարքներով օգտակար լինել հասարակությանը։
  
• Համաձայն ե՞ս արդյոք հետևյալ արտահայտության հետ. «Նպատակը չի արդարացնում միջոցները»։ Պարզաբանիր քո դիրքորոշումը։
  Այո՛, համաձայն եմ այդ արտահայտության հետ։ Նույնիսկ եթե նպատակը լավն է, սխալ և անարդար միջոցներով դրան հասնելը կարող է վնասել մարդկանց և բերել վատ հետևանքների։ Օրինակ՝ չի կարելի ստել կամ վնասել ուրիշներին միայն նրա համար, որ վերջում ցանկալի արդյունք ստացվի։ Կարևոր է ոչ միայն նպատակը, այլև այն ճանապարհը, որով մարդը հասնում է դրան։
  
  
  Հասարակագիտություն 10-րդ դասարանի, էջեր 61-101
  

Սովորի՛ր հետևյալ թեմաները՝ Կիլիկիան Հայաստան

Հայոց պատմություն 10-րդ դասարան, Բաժին 2, Գլուխ III. ԿԻԼԻԿԻԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ՝  էջ 183-197

• Աշխարհագրական ինչպիսի՞ դիրք ունի Կիլիկիան

Այն Փոքր Ասիայի հարավ-արևմուտքում էր։ Միջերկրական ծովի առափնյա շրջաններից նրա տարածքը հյուսիսում հասնում էր մինչև Տավրոսի լեռները, արևելքում՝ անցնում Ամանոսի (Սև) լեռներով։ Այս սահմանների միջև ընկած տարածքը բաժանված է երեք մասի։ Հյուսիս-արևելքը, որտեղ կան բազմաթիվ լեռնային զանգվածներ, կոչվում է Լեռնային Կիլիկիա։ Հարավարևելյան շրջանը հայտնի է Դաշտային Կիլիկիան անունով։ Քարքարոտ բլուրներ ունեցող արևմտյան մասը կոչվում է Քարուտ Կիլիկիա։ 

• Ինչպե՞ս հայերը սկսեցին հայտնվել Կիլիկիայում և ստեղծել իրենց իշխանությունները

Հայկական լեռնաշխարհին հարող Կիլիկիան դեռևս հին ժամանակներից ծանոթ էր հայերին։ Ք․ ա․ Iդ․ Տիգրան Մեծը նվաճեց և հայկական տերությանը միացրեց Կիլիկիայի արևելյան շրջանները։ Վաղ ժամանակներից սկսած՝ հայերը բնակություն էին հաստատում Կիլիկիայում, իսկ Xդ․ նրանց այստեղ արդեն զգալի թիվ էին կազմում։ XI դ․ կեսերից սկսվում է հայ բնակչության զանգվածային արտագաղթ Կապադովկիա, Ասորիք, Հյուսիսային Միջագետք և Կիլիկիա։ Հայաստանից արտագաղթեց բաև Արծրունիների և Բագրատունիների մի մասը։ Հայ բնակչության, արքայական և իշխանական տների և Հայող եկեղեցու առկայությունը հիմք դարձավ Կիլիկիայում հայկական պետականության վերականգնման համար։ 

• Ներկայացրե՛ք խաչակիրների և Ռուբինյանների փոխհարաբերությունները

Եթե Իկոնիայի սուլթանության և Կիլիկյան Հայաստանի փոխհարաբերություններին սովորաբար բնորոշ էին թշնմանքը և մշտական ռազմական առճակատումը, ապա խաչակիրների հետ հարաբերություններն ավելի բարդ ու խճճված էին։ Խաչակրաց պետությունների թուլացմանը զուգահեռ հայ-խաչակրաց հարաբերություններում առավել գերակշռող էին դառնում դաշնկցային պարտավորությունները, քանզի մահմեդական վտանգը հավասարապես սպառնում էր նրանց գոյությանը։ 

• Համառոտ ներկայացրե՛ք Լևոն II-ին նախորդած Կիլիկիան իշխանների ամենակարևոր ձեռքբերումները

Թորոս I-ը (1100-1129թթ․) 1104թ․ գրավեց Սիս և Անավարզա քաղաքները։ 1107թ․ Կիլիկիա ներխուժեցին Իկոնիայի սելջուկները։ Թորոսի և Գող Վասիլի միացյալ զորքերը Բերդուսի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում ծանր պարտության մատնեցին նրանց և դուրս քշեցին երկրից։ Թորողին հաջորդած Լևոն I-ը (11029-1137թթ․) ձեռնամուխ եղավ Դաշտային Կիլիկիայի նվաճմանը։ Լևոնը 1132․ բյուզանդացիներից գրավեց Մսիս, Ադանա և Տարսոն քաղաքները։ Այսպիսով՝ Կիլիկյան Հայաստանը կարողացավ իր սահմանները հարավում հասցնել մինչև Միջերկրական ծով։ Թորոս II-ը (1145-1169թթ․) մի քանի տարվա ընթացքում գրավեց Վահկան, Անավարզան, Մսիսը, Տարոնը։ Նա վերականգնեց հայկական պետականությւնը և ստեղծեց 30000-անոց բանակ։ Թորոսի ջանքերով 1151թ․ հայող կաթողիկոսի նստավայրը փոխադրվեց Հռոմկլա։ Նրան հաջորդած Մլեհը (1169-1175թթ․) խաչակիրներից հետ վերցրեց Դաշտային Կիլիկիայի արևելյան շրջաններում գտնվող բերդերը։ 1173թ․ Մլեհը Բյուզանդիայից ազատագրեց Ադանա, Մսիս և Տարսոն քաղաքները և ծովափնյա շրջանները։ Մլեհը բարեկարգեղ Սիս քաղաքը և 1173թ․ դարձրեց Կիլիկյան Հայաստանի մայրաքաղաք։ Մլեհին հաջորդեղ Ռուբեն III-ը (1175-1187թթ․)։ Նա գրավեց Կիլիկիայի արևմտյան շրջանները։ 

• Ինչպե՞ս Լևոնը թագադրվեց Կիլիկիայում

Լևոն II-ը մեծ հանդիսավորությամբ օծվեց հայոց թագավոր 1198թ․ հունվարի 6-ին՝ Սուրվ Ծննդյան օրը, Տարսոն քաղաքի Մայր տաճարում։ Լևոնին օծեց հայոց կաթողիկոս Գրիգոր Զ Ապիրատը։ 

• Ներկայացրե՛ք Հեթումյան արքաների ամենակարևոր ձեռքբերումները

Հեթում I-ը սկիզբ դրեց հայ-մոնղոլական համագործակցությանը։ 

• Որո՞նք էին Կիլիկիան Հայաստանի կործանման պատճառները և հետևանքները

Հայոց պետականության անկումից հետո Կիլիկիայում դեռ երկար ժամանակ իրենց գոյությունը պահպանում էին մեծ թվով հայ իշխանական տներ։ Սսի անկումից հետո Կիլիկիայում իր գործունեությունը շարունակում էր հայող կաթողիկոսությունը։ Նեղվելով կարամանների և մամլուքների միջև անընդհատ պատերազմներից ու ծանր հարկերից՝ Կիլիկիայի հայ բնակչությունը և իշխանների մի մասը ստիպված հեռացավ հայրենիքից։ Նրանք հիմնականում հաստատվեցին Կիպրոսում, Իտալիայում, Ֆրանսիայում։