Ալվինա Խարազյան

11-ՐԴ ԴԱՍԱՐԱՆ

Ի՞նչ է իրավունքը

Իրավունքը հասարակական կյանքի կարևորագույն բաղադրիչներից է, որն ապահովում է մարդկանց միջև հարաբերությունների կարգավորումը, հասարակական կարգի պահպանումը և արդարության հաստատումը։ Այն պետության կողմից սահմանված կամ ճանաչված պարտադիր նորմերի և կանոնների ամբողջություն է, որը կարգավորում է հասարակական հարաբերությունները, պաշտպանում մարդու իրավունքներն ու ազատությունները և սահմանում նրա պարտականությունները։

Իրավունքի հիմնական նպատակն է ստեղծել այնպիսի հասարակություն, որտեղ յուրաքանչյուր մարդ կարող է օգտվել իր իրավունքներից՝ հարգելով նաև մյուսների իրավունքներն ու ազատությունները։ Իրավունքը կարևոր դեր ունի մարդկանց, կազմակերպությունների և պետության միջև հարաբերություններում՝ օգնելով կանխել վեճերն ու անարդարությունները և ապահովել օրենքի առաջ հավասարությունը։

Մարդու իրավունքները ներառում են կյանքի, ազատության, կրթության, աշխատանքի, սեփականության, անձնական կյանքի պաշտպանության և այլ իրավունքներ։ Օրինակ՝ յուրաքանչյուր մարդ ունի կրթություն ստանալու իրավունք, իսկ երեխաների ծնողները պարտավոր են հոգ տանել նրանց մասին։ Միևնույն ժամանակ, յուրաքանչյուր քաղաքացի պարտավոր է պահպանել օրենքները, հարգել այլ մարդկանց իրավունքները և պատասխանատվություն կրել օրենքի խախտման դեպքում՝ օրենքով սահմանված կարգով։

Իրավունքը սերտորեն կապված է պետության և հասարակության զարգացման հետ։ Այն միայն արգելքների և պարտականությունների համակարգ չէ, այլ նաև մարդկանց ազատությունները պաշտպանելու և իրենց հնարավորություններն իրացնելու միջոց։ Իրավունքի միջոցով պետությունը սահմանում է հասարակական կյանքի հիմնական կանոնները և ստեղծում մեխանիզմներ, որոնց օգնությամբ մարդիկ կարող են պաշտպանել իրենց խախտված իրավունքները։

Այսպիսով, իրավունքը հասարակության բնականոն գործունեության կարևոր պայմաններից է։ Իրավական գիտելիքները օգնում են մարդկանց ճանաչել իրենց իրավունքներն ու պարտականությունները, ճիշտ կողմնորոշվել տարբեր իրավիճակներում և դառնալ ավելի գիտակից ու պատասխանատու քաղաքացիներ։ Յուրաքանչյուր մարդու համար կարևոր է ոչ միայն իմանալ իր իրավունքները, այլև հարգել ուրիշներինը, քանի որ արդար և իրավական հասարակության հիմքում փոխադարձ հարգանքն ու օրենքի գերակայությունն են։

Առաջադրանքներ նախատեսված 11-րդ դասարանի սովորողների համար

Ներկայացրե՛ք Օսմանյան կայսրության պատմությունը (ամփոփ) հետևյալ կետերով․

1. Սելջուկ-թյուրքերի արշավանքները Արևմուտք

Սելջուկ թուրքերը քոչվոր թյուրքական ցեղեր էին, որոնք ծագել էին Կենտրոնական Ասիայում։ 11-րդ դարում նրանք սկսեցին մի շարք նվաճումներ, որոնք հանգեցրին Բյուզանդական կայսրության հետ առճակատման։

1071 թվականին Մանազկերտի ճակատամարտում սելջուկ-թուրքերը ջախջախեցին բյուզանդական բանակին։ Այս հաղթանակը նպաստեց Անատոլիայում սելջուկյան իշխանության հաստատմանը։ Սելջուկների կողմից Անատոլիայի գրավումը մեծ ազդեցություն ունեցավ տարածաշրջանի հետագա պատմության վրա և նպաստեց թուրքալեզու պետությունների առաջացմանը։ Հետագայում Սելջուկյան պետությունը բաժանվեց մի շարք փոքր իշխանությունների, որոնցից մեկը դարձավ Օսմանյան բեյլիկը։

2.Իկոնիայի սուլթանություն

Իկոնիայի սուլթանությունը, որը հայտնի է նաև որպես Ռումի սուլթանություն, Փոքր Ասիայի սելջուկյան պետություն էր, որը գոյություն ունեցավ 1074–1307 թվականներին։ Այն հիմնադրել է Սուլայմանը՝ Գթլմուշ բեգի որդին։ Սկզբում մայրաքաղաքը Նիկիան էր, իսկ հետագայում՝ Իկոնիան (ներկայիս Կոնիա)։

Սուլթանությունը աստիճանաբար ընդարձակվեց․ 1157 թվականին ենթարկեց Դանիշմանների ամիրայության տարածքը, 1207 թվականին գրավեց Անթալիան, իսկ 1214 թվականին՝ Սինոպը։ Ռազմաքաղաքական հզորության գագաթնակետին այն հասավ Ալա-ադ-Դին Քեյ-Քուբադի օրոք։

12-րդ դարում Իկոնիայի սուլթանության զորքերը մի քանի անգամ ներխուժեցին Կիլիկիայի հայկական իշխանապետության տարածք, սակայն հաջողության չհասան։ Սուլթան Ռուքն ադ-Դինը արշավեց Վրաստան, սակայն Բասենի դաշտում պարտվեց հայ-վրացական զորքերին։ 1214–1219 թվականներին Քեյքաուզը փորձեց գրավել Կիլիկիայի հայկական թագավորության սահմանամերձ Լուլուա և Կապան բերդերը, սակայն 1219 թվականին պարտվեց Լևոն Բ-ի զորքերին։

3.Օսմանյան կայսրության հիմնումը

Օսմանյան կայսրությունը առաջացել է Անատոլիայում գտնվող փոքրիկ թյուրքական բեյլիկից, որը 13-րդ դարի վերջին հիմնադրել է Օսման I-ը։

Օսմանյան պետությունը աստիճանաբար ընդարձակվեց և դարձավ հզոր պետություն։ 1453 թվականին Մեհմեդ II-ի կողմից Կոստանդնուպոլսի գրավումը կարևորագույն իրադարձություն էր Օսմանյան պետության պատմության մեջ։ Դրանից հետո այն վերջնականապես ամրապնդվեց որպես մեծ տերություն և շարունակեց իր ընդարձակումը Եվրոպայում ու Ասիայում։

Օսմանյան դինաստիայի կառավարումը տևեց ավելի քան վեց դար՝ 1299 թվականից մինչև 1922 թվականը, երբ վերացվեց սուլթանությունը։

4. Օսմանյան կայսրությունը 15–16-րդ դարերում

XV–XVI դարերում Օսմանյան կայսրությունը հասավ իր հզորության բարձրակետին։ Այն դարձավ բազմազգ և բազմալեզու մեծ պետություն, որի տարածքները ներառում էին Հարավարևելյան Եվրոպայի, Արևմտյան Ասիայի և Հյուսիսային Աֆրիկայի մեծ մասը։

Սուլթան Սելիմ I-ի (1512–1520) օրոք Օսմանյան պետությունն ավելի ընդարձակվեց և դարձավ խալիֆայություն։ Հետագա տարիներին կայսրությունը շարունակեց իր ռազմական և քաղաքական ազդեցության ընդլայնումը։

5.Կործանումը

Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Օսմանյան կայսրությունը սկսեց վերջնականապես քայքայվել։ 1920 թվականի Սևրի պայմանագիրը նախատեսում էր կայսրության տարածքների մեծ մասի բաժանումը։ Սակայն թուրքական ազգային շարժման հաղթանակից հետո 1923 թվականին Լոզանի պայմանագրով նոր պայմաններ հաստատվեցին, և Օսմանյան կայսրության գոյությունը փաստացի ավարտվեց։

1922 թվականի նոյեմբերի 1-ին վերացվեց սուլթանությունը, իսկ վերջին սուլթան Մեհմեդ VI-ը նոյեմբերի 17-ին լքեց երկիրը։ 1923 թվականի հոկտեմբերի 29-ին հռչակվեց Թուրքիայի Հանրապետությունը, որի առաջին նախագահը դարձավ Մուստաֆա Քեմալը, հետագայում՝ Աթաթյուրք։

Գրականություն-Կոմիտասյան օրեր.ամփոփում

Ընթերցանության նյութը՝  Կոմիտասը լեգենդ է, հեռավոր առասպել

Առաջադրանքներ

1․ Աշխատանք տեքստի հետ։

• Ինչո՞ւ է Իսահակյանը Կոմիտասին անվանում «լեգենդ», «հեռավոր առասպել», «չքնաղ հրաշապատում»։
  
  Իսահակյանը Կոմիտասին այդպես է անվանում, որովհետև նրա կյանքն ու կատարած մեծ գործը տարիների հեռավորությունից իրեն թվում են անհավատալի և հրաշալի։ Չնայած նրանք ժամանակակիցներ էին և միասին էին ապրել ու ճանապարհորդել, Կոմիտասի թողած մեծ ժառանգությունն այսօր նրան թվում է լեգենդ։
  
• Ի՞նչ հիշողություններ ունի Իսահակյանը Կոմիտասի մասին։
  
  Իսահակյանը հիշում է, որ Կոմիտասին Գևորգյան ճեմարանում կոչում էին «Եղբայր Սողոմոն»։ Նրանք միասին ապրել են, խոսել, կատակել և ճամփորդել հայ գյուղերով ու ուխտատեղիներով։ Նա նաև հիշում է Էջմիածնում Կոմիտասի հետ անցկացրած մի գեղեցիկ օր, երբ Կոմիտասը նրան ներկայացրեց «Մոկաց Միրզան»։
  
• Որտե՞ղ և ինչպե՞ս էր Կոմիտասը հավաքում ժողովրդական երգերը։
  
  Կոմիտասը շրջում էր հայկական գյուղերում և ուխտատեղիներում՝ Սևանում, Հառիճում, Արարատյան դաշտում, Շիրակում, Վանում, Մուշում։ Նա երգերը լսում և հավաքում էր անմիջապես ժողովրդից՝ հայ շինականներից, գեղջուկներից և աշխատավորներից։
  
• Ի՞նչն էր, ըստ Իսահակյանի, Կոմիտասի մեծագույն ծառայությունը հայ երաժշտությանը։
  
  Կոմիտասի մեծագույն ծառայությունն այն էր, որ նա հայտնագործեց և ցույց տվեց հայ ազգային երգի ինքնուրույն, ինքնատիպ ու անաղարտ բնույթը և հիմք դրեց ազգային երաժշտական մշակույթին։
  
• Ի՞նչ իմաստ ունի «բյուրեղացրած վերադարձրեց» արտահայտությունը։
  
  Այս արտահայտությունը նշանակում է, որ Կոմիտասը ժողովրդից վերցրած երգերը մշակեց, մաքրեց ավելորդ ու օտար ազդեցություններից և բարձր գեղարվեստական ձևով վերադարձրեց ժողովրդին։
  
• Ինչպե՞ս փոխվեց հայ ժողովրդի վերաբերմունքը սեփական երգի և մշակույթի նկատմամբ Կոմիտասի գործունեության շնորհիվ։
  
  Կոմիտասի գործունեության շնորհիվ ժողովուրդը ավելի լավ զգաց իր ազգային ինքնությունը, ավելի կապվեց իրար հետ և ինքնաճանաչվեց։ Հայ հասարակությունը նաև սկսեց ավելի լավ զգալ աշխատավոր ժողովրդի վիշտը, ուրախությունը և սերը հայրենի բնության նկատմամբ։

2․ Գտիր տեքստում այն հատվածները, որոնք ցույց են տալիս՝ Յուրաքանչյուրի համար ընտրիր մեկ նախադասություն և հիմնավորիր ընտրությունդ։

• Կոմիտասի աշխատասիրությունը,
  «Կոմիտասը անխոջ աշխատասիրությամբ, իր հանճարի ուժով…»
  
  Հիմնավորում․ Այս նախադասությունը ցույց է տալիս, որ Կոմիտասը շատ աշխատասեր էր և մեծ նվիրումով էր զբաղվում իր գործով։
  
• գիտական պատրաստվածությունը,
  «…նաև իր տեսական լուրջ պատրաստությամբ ապացուցեց հակառակը, ապացուցեց հայ երաժշտության ինքնուրույն գոյությունը…
  
  Հիմնավորում․ Այստեղ ընդգծվում է նրա տեսական և գիտական պատրաստվածությունը։
  
• ժողովրդի նկատմամբ սերը,
  «Նա խառնվեց այդ երգերը ստեղծող ժողովրդի հետ, ներձուլվեց նրա հետ. ներապրեց նրա երգերը…»
  
  Հիմնավորում․ Կոմիտասը մոտ էր ժողովրդին, հասկանում էր նրա կյանքն ու զգացմունքները և ապրում էր նրա երգերով։
  
• երաժշտական հանճարը,
  «Կոմիտասը նոր էր գտել «Մոկաց Միրզան» և մշակել էր այդ էպիկական հուժկու երգը»։
  
  Հիմնավորում․ Նա ոչ միայն գտնում էր ժողովրդական երգերը, այլև մեծ վարպետությամբ մշակում էր դրանք։
  
• ազգային մշակույթի նկատմամբ վերաբերմունքը։
  
  «Նա հայտնագործել է մեր ազգային երգը, հայկական երաժշտությունը, ազգային մելոսը՝ ինքնուրույն, ինքնատիպ և անաղարտ»։
  
  Հիմնավորում․ Այս նախադասությունը ցույց է տալիս, որ Կոմիտասը կարևորում էր հայ ազգային երաժշտության ինքնատիպությունն ու մաքրությունը։

3.  «Կոմիտասը՝  հայտնագործող»

ինչո՞ւ է Իսահակյանը Կոմիտասի գործունեությունը ներկայացնում որպես հայտնագործություն։ Գրի՛ր 5–7 նախադասությամբ քո մեկնաբանությունը։

Իսահակյանը Կոմիտասի գործունեությունը ներկայացնում է որպես հայտնագործություն, որովհետև նա բացահայտեց հայ ազգային երգի իրական արժեքն ու ինքնատիպությունը։ Կոմիտասը փնտրում էր երգերի աղբյուրը հենց ժողովրդական միջավայրում։ Նա շրջում էր գյուղերով և հավաքում շինականների ու աշխատավորների երգերը։ Այնուհետև մաքրում էր դրանք օտար ազդեցություններից և մշակում բարձր արվեստով։ Դրա շնորհիվ հայկական երգը դարձավ ավելի ճանաչելի և հասանելի հասարակությանը։ Կոմիտասը ցույց տվեց, որ հայ երաժշտությունն ունի ինքնուրույն և հին ավանդույթներ։ Այդ պատճառով Իսահակյանը նրա գործը համարում է մեծ հայտնագործություն։

4. Բառի ուժը

Բացատրի՛ր տեքստում գործածված հետևյալ բառերի և արտահայտությունների իմաստը. փառապանծ, անսպառ հարստություն, ազգային մելոս, ինքնատիպ, անաղարտ, օտարամուտ ժանգ, ներապրել, բյուրեղացնել, առնական երգ, պաթոս։

Այնուհետև ընտրիր դրանցից երեքը և կազմիր նախադասություններ։

Փառապանծ — փառքով հայտնի, մեծ հեղինակություն ունեցող։

Անսպառ հարստություն — անսահման, չսպառվող մեծ արժեք կամ ժառանգություն։

Ազգային մելոս — տվյալ ժողովրդի ազգային երաժշտական ոճը, մեղեդային առանձնահատկությունը։

Ինքնատիպ — յուրահատուկ, ուրիշներից տարբերվող։

Անաղարտ — մաքուր, չաղավաղված, օտար ազդեցություններից զերծ։

Օտարամուտ ժանգ — օտար ազդեցություններ, որոնք ժամանակի ընթացքում աղավաղել են ազգային երգը։

Ներապրել — ինչ-որ բան խորությամբ զգալ և ապրել սեփական հոգու մեջ։

Բյուրեղացնել — մաքրել, կատարելագործել և ավելի հստակ ու գեղեցիկ ձև տալ։

Առնական երգ — ուժեղ, խրոխտ, քաջություն ու հզորություն արտահայտող երգ։

Պաթոս — ոգևորություն, հուզական ուժ, բարձր զգացմունքայնություն։

Երեք բառով նախադասություններ

Բյուրեղացնել — Կոմիտասը կարողացավ բյուրեղացնել ժողովրդական երգերը։

Ինքնատիպ — Կոմիտասը ստեղծեց հայ երաժշտության ինքնատիպ ոճը։

Անաղարտ — Նա պահպանեց հայկական երգի անաղարտ բնույթը։

5. Պատկերավոր լեզու

Իսահակյանի խոսքում շատ են պատկերավոր արտահայտությունները։ Գտիր առնվազն 5 պատկերավոր արտահայտություն և բացատրի՛ր, թե ինչ պատկեր կամ զգացողություն են ստեղծում։ Օրինակ՝ «երգը բյուրեղացրած վերադարձրեց ժողովրդին»։

1. «Կոմիտասը ինձ համար հիմա լեգենդ է, հեռավոր առասպել»

Այս արտահայտությունը ցույց է տալիս, որ Կոմիտասի կերպարը Իսահակյանին թվում է շատ հեռավոր, մեծ և գրեթե առասպելական։

2. «Նա հայտնագործել է մեր ազգային երգը»

Այստեղ «հայտնագործել» բառը փոխաբերական իմաստով է։ Կոմիտասը նոր երգեր չի ստեղծել, այլ բացահայտել է ժողովրդի մեջ արդեն գոյություն ունեցող ազգային երաժշտական արժեքը։

3. «Մաքրել այդ երգերը օտարամուտ ժանգից»

«Ժանգը» այստեղ խորհրդանշում է օտար ազդեցություններն ու ավելորդ զարդերը, որոնք աղավաղել էին հայկական երգերը։

4. «Մեր բարձր լեռներից, շառաչուն ջրերից, խոժոռ ժայռերից են ծագում առել»

Այս արտահայտությունը ստեղծում է Հայաստանի բնության հզոր և վեհ պատկերը և ցույց է տալիս երգի կապը հայրենի հողի հետ։

5. «Կոմիտասը բյուրեղացրած վերադարձրեց նրան»

Այստեղ ստեղծվում է մաքրված, գեղեցկացված և կատարելագործված երգի պատկեր։ Կոմիտասը ժողովրդից վերցրած երգը մշակեց և նոր արժեքով վերադարձրեց ժողովրդին։

6. «Այդ երգը եկավ քաղաք, բարձրացավ բեմերի վրա, հաղթական հնչեց բոլոր հանդեսներում»

Այս արտահայտությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես ժողովրդական երգը դուրս եկավ գյուղական միջավայրից և դարձավ ամբողջ ժողովրդի մշակութային արժեքը։

Սեպտեմբերի 28-հոկտեմբերի 2
Պատրաստվե՛ք դաս-քննարկման՝
Թեմա 1․ Պետական համակարգ և իրավունքի պաշտպանության մեխանիզմներ․
1․1/ Իրավունքի ճյուղեր․
ե/ Վարչական իրավունք
զ/ Քրեական իրավունք
Էլ․ դասագիրք՝ Հասարակագիտություն-11, էջ 24-34
ՀՀ Սահմանադրություն
Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ ՀՀ Օրենսգիրք
ՀՀ Քրեական օրենսգիրք

Առաջադրանք
1. Բերե՛ք օրինակներ, որոնցում առկա են անձ-պետություն վարչաիրավական հարաբերություններ:

Անձ-պետություն վարչաիրավական հարաբերությունների օրինակներ

Անձ-պետություն վարչաիրավական հարաբերությունները առաջանում են այն ժամանակ, երբ քաղաքացին հարաբերությունների մեջ է մտնում պետական մարմնի կամ պաշտոնատար անձի հետ։

Օրինակներ՝

• Քաղաքացին դիմում է անձնագիր ստանալու համար։
• Անձը դիմում է պետական մարմնին՝ որևէ փաստաթուղթ կամ տեղեկանք ստանալու նպատակով։
• Քաղաքացին ստանում է վարորդական իրավունք։
• Ոստիկանության աշխատակիցը տուգանում է ճանապարհային երթևեկության կանոնները խախտած անձին։
• Քաղաքացին դիմում է պետական մարմնին սոցիալական աջակցության կամ նպաստի համար։
• Անձը վարչական կարգով բողոքարկում է պետական մարմնի որոշումը։
  
  
  
  Ինչո՞վ են տարբերվում զանցանքները հանցանքներից /բլոգային աշխատանք/
  Զանցանքը իրավախախտում է, որը համարվում է ավելի քիչ վտանգավոր և սովորաբար առաջացնում է վարչական պատասխանատվություն, օրինակ՝ որոշ ճանապարհային երթևեկության կանոնների խախտումը։

Հանցանքը օրենքով նախատեսված ավելի վտանգավոր արարք է, որի համար սահմանվում է քրեական պատասխանատվություն, օրինակ՝ գողությունը, կողոպուտը կամ դիտավորյալ ծանր վնաս պատճառելը։

Այսպիսով, հիմնական տարբերությունը արարքի հանրային վտանգավորության աստիճանն է և դրա համար նախատեսված պատասխանատվության տեսակը։ Զանցանքի դեպքում կիրառվում է վարչական պատասխանատվություն, իսկ հանցանքի դեպքում՝ քրեական պատասխանատվությու

Այս քաղաքը միշտ հետապնդելու է քեզ»,- գրել է հույն բանաստեղծ Կոնստանտին Կավաֆիսը՝ նույնիսկ այն ժամանակ, երբ մեկնում ես ուրիշ երկիր, ուրիշ ափ։ Ինձ միշտ հետապնդող քաղաքը Ստամբուլն է։

Հոգով ու սրտով ես ստամբուլցի եմ, անգամ եթե այլևս չեմ կարող վերադառնալ այնտեղ։ Քաղաքիս հանդեպ իմ սերն ու հոգատարությունը խորն են, և կարծում եմ՝ դրանք ակնհայտորեն արտացոլված են իմ վեպերում։ Ուր էլ գնամ, Ստամբուլն ինձ հետ է լինելու. այդպես եմ զգում։ Մենք չենք հրաժարվում մեր սիրած վայրերից միայն այն պատճառով, որ ֆիզիկապես կտրվել ենք նրանցից։

Հայրենիքները ապակյա դղյակներ են։ Դրանցից հեռանալու համար ստիպված ես կոտրել ինչ-որ բան՝ պատ, հասարակական պայմանականություն, մշակութային կարգ, հոգեբանական պատնեշ, սիրտ։ Իսկ այն, ինչ կոտրել ես, հետապնդելու է քեզ։ Ուստի արտագաղթած լինել նշանակում է գրպաններում հավերժ պահել ապակու բեկորներ։ Հեշտ է մոռանալ, որ դրանք այնտեղ են՝ այնքան թեթև ու աննշան, և շարունակել ապրել՝ քո փոքրիկ ձգտումներով ու կարևոր ծրագրերով, բայց անգամ ամենափոքր հպումից բեկորները կհիշեցնեն իրենց գոյության մասին։ Նրանք խոր վերքեր կբացեն։

Հայրենիքները, որոնցից հեռացել ենք, նման են մանկության տարիներին տրված երդումներին։ Գուցե այլևս չենք հավատում նրանց, գուցե հազիվ ենք մտածում նրանց մասին, բայց նրանք դեռ կապում են մեր լեզուները։ Նրանք լռության մատնված գաղտնիքներ են, կուլ տված պատասխաններ, չասված ցավեր, նոր բացված հին վերքեր, չմոռացված առաջին սերեր։ Որքան էլ վճռական լինենք լքելու մեր հայրենիքները, որովհետև Աստված գիտի՝ քիչ չենք տեսել նրանց հիմարություններն ու անհեթեթությունները, թշնամանքներն ու դաժանությունները, ճշմարտությունն այն է, որ նրանք երբեք չեն լքի մեզ։ Նրանք ստվերներ են, որ մեզ հետ գալիս են աշխարհի չորս կողմերը. երբեմն քայլում են մեզնից առաջ, երբեմն՝ մեր հետևում, բայց երբեք շատ չեն հեռանում:

Ահա թե ինչու, նույնիսկ արտագաղթերից ու վերաբնակություններից երկար ժամանակ անց, եթե ուշադիր լսես, դեռ կարող ես որսալ մեր հայրենիքների հետքերը մեր կոտրտված առոգանության, կիսաժպիտների, անհարմար լռությունների մեջ։

Ուրեմն՝ այո՛, ես ստամբուլցի եմ։

Բայց ես նաև խոր կապ ունեմ Բալկանների հետ։ Եթե ինձ մի սեղանի շուրջ նստեցնեք հունական, բուլղարական, բոսնիական, ալբանական կամ ռումինական ծագում ունեցող որևէ գրողի հետ, կզարմանաք՝ տեսնելով, թե որքան շատ ընդհանրություններ ունենք։ Միևնույն ժամանակ, իմ հոգում կրում եմ բազմաթիվ տարրեր Մերձավոր Արևելքից։ Ուստի այս անգամ ինձ նստեցրեք սիրիական, լիբանանյան, հորդանանյան, եգիպտական, իսրայելական, պաղեստինյան կամ թունիսյան ծագում ունեցող որևէ գրողի կողքին։ Կրկին կզարմանաք՝ տեսնելով, թե որքան նման ենք միմյանց։

Ես նաև լոնդոնցի եմ, Բրիտանիայի քաղաքացի և խոր ու կրքոտ կապվածություն եմ զգում այս երկրի հանդեպ, որտեղ գտել եմ գրելու ազատությունը։ Ես եվրոպացի եմ՝ ծնունդով, ընտրությամբ և այն արժեքներով, որոնց հավատարիմ եմ։ Եվ չնայած այն ամենին, ինչ մեր քաղաքական գործիչները վերջին շրջանում ասում են մեզ, ես կուզեի ինձ համարել աշխարհի քաղաքացի, այս մոլորակի քաղաքացի, համաշխարհային հոգի։

Ես պատկանում եմ մի քանի վայրերի:

«Դե, դա շքեղություն է»,- ասում են պոպուլիստները։ «Ոչ բոլորը կարող են ճանապարհորդել»։

Ճիշտ է, ոչ բոլորը կարող են ճանապարհորդել տարբեր մշակույթների միջով, բայց նրանցից ոչ բոլորն են «էլիտայի» ներկայացուցիչներ։ Համավարակից հետո ավելի քիչ զբոսաշրջիկներ կկարողանան մեկնել արտերկիր, ավելի քիչ օտարերկրյա ուսանողներ կդիմեն ուսման համար, և ավելի քիչ ներգաղթյալներ աշխատանքի կանցնեն։ Ես խորապես անհանգստանում եմ՝ տեսնելով, թե ինչպես են պատնեշները գնալով ավելի ու ավելի բարձրանում։

Մի քանի վայրերի պատկանելը սնվում է մշակութային հանդիպումներից, բայց դա միայն ճանապարհորդող մարդկանց արտոնությունը չէ։ Այն մտածելակերպ է, վերաբերմունք, ոչ թե անձնագրիդ կնիքների քանակ։ Խոսքը սեփական անձի և քո նման մարդկանց մասին ավելի ճկուն մտածելու մասին է, ոչ թե կարծրացած, անփոփոխ սահմանումների:

Գուցե ծնվել, մեծացել, կրթություն ես ստացել ու ամուսնացել միևնույն քաղաքի սահմաններում։ Սակայն ընտանեկան պատմությունների, մշակութային պատկանելությունների, հասարակական նախասիրությունների, քաղաքական հայացքների, սպորտի ու արվեստի հետ ունեցած կապերի և այլ հանգամանքների միջոցով դու, միևնույն է, պատկանում ես մի քանի վայրերի։

Մարդը, յուրաքանչյուր մարդ, սահմաններ չունի և իր մեջ ամփոփում է բազմություններ։

Մի քանի վայրերի պատկանող մարդկանց միջև ավելի շատ ընդհանրություններ կան, և միշտ ավելի մեծ է ընդհանուր եզրեր գտնելու հնարավորությունը, քան փոխադարձաբար բացառող ինքնություններ ունեցող մարդկանց միջև։ Եվ այնուամենայնիվ, ինչո՞ւ ենք դպրոցում, ընտանիքում ու հասարակության մեջ մեր երեխաներին հազվադեպ ենք սովորեցնում, որ նրանք մի քանի վայրերի են պատկանում և կարող են իրենց երկրների ու համայնքների հանդեպ ունենալ խոր սեր՝ միաժամանակ հիշելով, որ մարդկության քաղաքացիներ են։

Գրության և արտասանության միջև կարող են լինել որոշ տարբերություններ,
օրինակ՝ գրվում է վարդ, արտասանվում է վարթ, դարբին-ը՝ արտասանվում է
դարփին և այլն։ Ճիշտ գրելու և ճիշտ խոսելու համար կան կանոններ։
Ուղղագրությունը ճիշտ գրելու կանոնների համակարգն է, իսկ ուղղախոսությունը՝
ճիշտ խոսելու, գրվածը ճիշտ կարդալու կանոնների համակարգը։
Բառերի մի մասը գրության և արտասանության տարբերություն չունի՝ տուն,
ծառ, կատու և այլն։ Ուղղագրական դժվարություն են առաջացնում այն բառերը,
որոնց գրությունը տարբեր է արտասանությունից։ Երբեմն էլ հանդիպում են
ուղղագրական սխալներ, որոնք ոչ ճիշտ արտասանության կամ այլ հնչյունների
(նախորդող կամ հաջորդող) արտասանական ազդեցության հետևանք են։ Դրանք
հիմնականում վերաբերում են մ-ն, ժ-շ, զ-ս բաղաձայններին։

Ժամանակակից հայերենում ա, ի, ու ձայնավորների գրությունն ու արտասանությունը
հիմնականում համապատասխանում են, ուստի ուղղագրական դժվարություններ
չեն առաջանում, օրինակ՝ այգի, իմաստ, ուրախ և այլն։ Ուղղագրական
դժվարություններն առնչվում են է, ը, օ ձայնավորների գրությանը։

1. Արտագրե՛լ՝ ըստ անհրաժեշտության լրացնելով է կամ ե։

Այգեէտ, այժմեական, անէական, անպատեհ, առէջ, առօրեական, անվրեպ, գոմեշ, գրեթե, դողէրոցք, ելևէջ, երբևէ, երբևիցե, էլեկտրաէներգիա, էմալե, ինչևէ, ինչևիցե, լայնէկրան, խեցի, կրետ, հէկ, հապճեպ, հիպոթեզ, հյուլե, հնէաբան, մանանեխ, մանրէ, միջօրեական, որևէ, որևիցե, պոեմ, սեթևեթել, վայրէջք, տիեզերք, տոթակեզ, տրիոլետ, քրիստոնեական:

2. Արտագրե՛լ՝ ըստ անհրաժեշտության լրացնելով օ կամ ո։
երի ուղղագրությունը

1. Արտագրե՛լ՝ ըստ անհրաժեշտության լրացնելով է կամ ե:

Այգեէտ, այժմեական, անէական, անպատեհ, առէջ, առօրեական, անվրեպ, գոմեշ, գրեթե, դողէրոցք, ելևէջ, երբևէ, երբևիցե, էլեկտրաէներգիա, եմալե, ինչևէ, ինչևիցե, լայնէկրան, խեցի, կրետ, հէկ, հապճեպ, հիպոթեզ, հյուլե, հնէաբան, մանանեխ, մանրէ, միջօրեական, որևէ, որևիցե, պոեմ, սեթևեթել, վայրէջք, տիեզերք, տոթակեզ, տրիոլետ, քրիստոնեական:

2. Արտագրե՛լ՝ ըստ անհրաժեշտության լրացնելով օ կամ ո:
Ականջօղ, ամանորյա, ամենօրյա, անօգնական, անօթևան, անորոշ, ապօրինի, արծաթազօծ, բացօթյա, բնօրրան, գազօջախ, գիշերուզօր, գիշերօթիկ, զորք, լավորակ, կեսօր, հանապազորդ, հանապազօրյա, հոգս, հօդս ցնդել, հոտնկայս, մեղմօրոր, մեղմորեն, միօրինակ, նախօրոք, ոսկեզօծ, ջրօրհնեք, վաղորդայն, վաղօրոք, տասնօրյակ,
տարորոշել, տափօղակ, օրըստօրե, օրորել:

3. Արտագրե՛լ՝ ըստ անհրաժեշտության լրացնելով ը տառը։
Ակնդետ, ակնթարթ, անակնկալ, անընդհատ, առընթեր, առնչվել, գույնզգույն, դասընթաց, դասընկեր, երկընտրանք, ինքնըստինքյան, լուսնկա, խոչընդոտ, կորնթարդ, համընկնել, հյուրընկալ, ձեռնտու, ճեպընթաց, մերթընդմերթ, նորընտիր,
որոտընդոստ, սրընթաց, ունկընդիր:

Հնչյունափոխություն

Հնչյունափոխության հետ կապված առաջադրանքներ:

Վարժություն 1։ Գտնե՛լ, թե որ բառերի կազմության ժամանակ է կատարվել Ե ձայնավորի հնչյունափոխություն։

Միջնապատ, միություն, գինեգործ, կիսալուսին, թիավարել, վիպասան, շինարարություն, հիվանդասենյակ, գիրանալ, գիտուն, վիրահատել, վիճահարույց,գիսավոր, հիանալի, լիություն, զինագործ, սիրավեպ, դիմաքանդակ, կինոթատրոն։

Միջնապատ, գինեգործ, կիսալուսին, վիպասան, շինարարություն, գիրանալ, գիտուն, վիրահատել, վիճահարույց,գիսավոր,զինագործ, սիրավեպ, դիմաքանդակ։

Վարժություն 2։ Գտնե՛լ, թե որ բառերի կազմության ժամանակ է կատարվել ի ձայնավորի հնչյունափոխություն։

Հնադարյան, տնական, ջրավազան, ընչաքաղց, ըղձական, ընկուզենի, ազնվական, գնորդ, վեհապանծ, մտաբերել, լեռնագործ, հիմնադիր, լրագրեր, աղավնյակ, վիրակապ, քմային, գարեհաց, ճգնել, թրթիռ, գունագեղ, միջանկյալ,նշաձև, գրակալ, թխամորթ, կրաման, նմանատիպ, սրտակից:

Հնադարյան, ընչաքաղց, ըղձական, ազնվական, գնորդ, մտաբերել, գարեհաց, ճգնել, գունագեղ, գրակալ, կրաման, սրտակից:

Վարժություն 3։ Գտնե՛լ, թե որ բառերի կազմության ժամանակ է կատարվել ու ձայնավորի հնչյունափոխություն։

Բրդոտ, կարմրախայտ, բվեճ, թմբեր, ըմպանակ, գնացուցակ, ջրամբար, նշանագրություն, տնական, գթալ, ժողովրդական, խճուղի, խմբակային, մրգահյութ, խնկարկել, տրտնջալ, ոսկեգույն, սրել, գրականություն, աշխարհագրական, լրաբեր, ցորենահատ, առվակ, մթնել, դյուրահալ, հնձել:

Բրդոտ, բվեճ, թմբեր, ըմպանակ, ջրամբար, տնական, գթալ, ժողովրդական, խմբակային, խնկարկել, սրել, լրաբեր, առվակ, մթնել, հնձել:

Վարժություն 4։ Գտնե՛լ, թե որ բառերի կազմության ժամանակ է կատարվել ը ձայնավորի հնչյունափոխություն։

Տնակ, մանկական, ծանրամարտ, մանրադրամ, մտադրություն, մեղրահաց, կիսակառույց, փոքրություն, լրատվական, քաղցրահամ, սանրել, ընձուղտ, եզրաշերտ, լիտրաչափ, գլխաշոր, ցուցափեղկ, վագրաձի, լուսավորություն, դստրիկ, կպրագույն, լայնություն, բարձրություն, ծաղկաման, մետրանոց, ծաղրանկար, սրամիտ, ժանրային։

ծանրամարտ, մանրադրամ, մեղրահաց, փոքրություն, քաղցրահամ, սանրել, եզրաշերտ, լիտրաչափ, վագրաձի, բարձրություն, մետրանոց, ժանրային։

Վարժություն 5։ Գտնե՛լ, թե որ բառերի կազմության ժամանակ է կատարվել երկհնչյունի հնչյունափոխություն։

Բուսական, հրեղեն, աստղանիշ, գուրծունեություն, ձնծաղիկ, նվիրատվություն, ալրաղաց, անկյունաչափ, բնավեր, գունատ, ձկնաբուծարան, դռնակ, եղջերափող, միութենական, մանկական, սառցարան, մրցավազք, մատենագիր, բուրավետ, հրակայուն, մշակութային, տարեվերջ, արնանման, առօրեական, այգեպան, մթերային, զգուշություն։

Բուսական, ձնծաղիկ, ալրաղաց, բնավեր, գունատ, եղջերափող, միութենական, սառցարան, մատենագիր, բուրավետ, մշակութային, արնանման, առօրեական, զգուշություն։

Ստեղծագործական աշխատանք.— Շարադրանքը պետք է կազմված լինի 5-6 նախադասություններից և պարունակի 50-60 բառ


հաղթանակ, հերոսանալ, պաշտպանել, չընկճվել, սահման, խաղաղ, շքանշան, հուշարձան, մարտական, գրավյալ:

Հայրենիքի համար պայքարող զինվորները ձգտում են հաղթանակի և պատրաստ են հերոսանալ։ Նրանք պաշտպանում են սահմանը և չեն ընկճվում նույնիսկ դժվարին պահերին։ Նրանց մարտական ոգին օգնում է պահպանել խաղաղությունը։ Զինվորներից մեկը ստացավ շքանշան իր քաջության համար։ Նրա անունով կառուցվեց հուշարձան, որը հիշեցնում է գրավյալ տարածքների ազատագրման և հայրենիքի պաշտպանության մասին։

Ուսումնական նյութ․ ՀՀ Սահմանադրություն

Հասարակագիտություն 1

Հասարակագիտություն 2

Բլոգում ներկայացնել

1․ ՀՀ Սահմանադրության համապատասխան հոդվածները

Մարդու հիմնական իրավունքներն ու ազատությունները սահմանված են ՀՀ Սահմանադրության 2-րդ գլխում։ Դրանցից են՝

• Հոդված 14 — մարդու արժանապատվության պաշտպանություն։
• Հոդված 15 — կյանքի իրավունք։
• Հոդված 16 — անձնական ազատության և անձեռնմխելիության իրավունք։
• Հոդված 17 — խոշտանգումներից և անմարդկային վերաբերմունքից զերծ լինելու իրավունք։
• Հոդված 18 — իրավունքների պաշտպանության արդյունավետ միջոցների իրավունք։
• Հոդված 19 — անկախ և անաչառ դատարանի կողմից գործի արդար քննության իրավունք։
• Հոդված 25 — ազատ տեղաշարժվելու իրավունք։
• Հոդված 26 — մտքի, խղճի և կրոնի ազատություն։
• Հոդված 27 — կարծիքի և խոսքի ազատություն։
• Հոդված 31 — սեփականության իրավունք։
• Հոդված 40 — գրական, գեղարվեստական, գիտական և տեխնիկական ստեղծագործության ազատություն։
• Հոդված 41 — ազգային և էթնիկական ինքնությունը պահպանելու իրավունք։
• Հոդված 42 — այլ օրենքներով և միջազգային պայմանագրերով սահմանված իրավունքների ճանաչում։

2․ Արդյո՞ք այդ իրավունքները ներկայումս լիարժեք իրացվում են

Իրավունքների սահմանադրական ամրագրումը դեռ չի նշանակում, որ դրանք միշտ և բոլոր դեպքերում լիարժեք են իրականացվում։ Իրավունքների իրացումը կախված է նաև օրենքների գործադրումից, պետական մարմինների աշխատանքից, դատարանների արդյունավետությունից և հասարակության իրավագիտակցությունից։

Օրինակ՝ Սահմանադրությունը երաշխավորում է խոսքի և կարծիքի ազատությունը, սակայն այդ ազատությունը բացարձակ չէ և օրենքով նախատեսված որոշ դեպքերում կարող է սահմանափակվել՝ այլ անձանց իրավունքների, պատվի ու բարի համբավի կամ հանրային անվտանգության պաշտպանության նպատակով։ Նույն սկզբունքը վերաբերում է նաև մի շարք այլ իրավունքների։

Այսպիսով, կարելի է ասել, որ ՀՀ-ում մարդու իրավունքները իրավականորեն ամրագրված և պաշտպանված են, սակայն դրանց լիարժեք իրացումը գործնականում շարունակական գործընթաց է և կարող է տարբեր իրավիճակներում բախվել խնդիրների։

3․ Իրավունք կամ ազատություն, որն արտացոլված չէ ՀՀ Սահմանադրությունում

Որպես առաջարկ կարելի է նշել թվային միջավայրում անձնական տվյալների և թվային ինքնության պաշտպանության իրավունքը՝ որպես առանձին, հստակ ձևակերպված իրավունք։

Այսօր մարդիկ մեծ քանակությամբ անձնական տեղեկություններ են պահում և տարածում համացանցում։ Այդ պատճառով կարևոր կլիներ ավելի հստակ սահմանել մարդու իրավունքը՝ վերահսկելու իր անձնական տվյալների օգտագործումը, պաշտպանվելու դրանց անօրինական հավաքագրումից և ունենալու ավելի մեծ վերահսկողություն իր թվային հետքի նկատմամբ։

Միևնույն ժամանակ պետք է նշել, որ Սահմանադրության իրավունքների ցանկը սպառիչ չէ․ Հոդված 42-ը նախատեսում է, որ օրենքներով և միջազգային պայմանագրերով կարող են սահմանվել նաև այլ իրավունքներ և ազատություններ։