Հայաստանի քրիստոնեացումը որպես պատմական շրջադարձային իրադարձություն
Հայաստանի քրիստոնեացումը 301 թվականին դարձավ ոչ միայն հոգևոր, այլև քաղաքական, մշակութային և քաղաքակրթական կարևորագույն իրադարձություն։ Դա ընդմիշտ փոխեց հայ ժողովրդի ինքնությունն ու աշխարհի հետ ունեցած կապը։ Հայաստանը դարձավ առաջին պետությունը աշխարհում, որն ընդունեց քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն՝ դրանով իսկ ճակատագրական քայլ կատարելով դեպի նոր դարաշրջան։ Այս իրադարձությունն ունեցավ բազմաբովանդակ ազդեցություն՝ սկսած պետական կառավարման նոր մոդելից մինչև արվեստի ու գրականության խորքային փոփոխություններ։
Այս գործընթացում առանցքային դեր խաղացին երկու նշանավոր պատմական դեմքեր՝ Տրդատ Մեծ արքան և Գրիգոր Լուսավորիչը։ Նրանց համատեղ գործունեությունը ոչ միայն վերափոխեց հասարակության հոգևոր նկարագիրը, այլ նաև քաղաքականորեն հզորացրեց թագավորական իշխանությունը՝ ամրապնդելով այն եկեղեցական հեղինակության միջոցով։ Նրանց կյանքի և գործունեության մասին արժեքավոր տեղեկություններ են փոխանցվել հայ պատմագրության երկու մեծ ներկայացուցիչների՝ Մովսես Խորենացու և Փավստոս Բյուզանդի երկերում։ Այս աղբյուրները ոչ միայն պատմական նյութ են փոխանցում, այլև արտացոլում են այն ժամանակաշրջանի հոգևոր տրամադրությունները, արժեքային համակարգը և ազգային իդեալները։
Հայաստանի աշխարհաքաղաքական դիրքն ու հեթանոսական հավատալիքները
Քրիստոնեության ընդունումից առաջ Հայաստանը գտնվում էր հեթանոսության գերիշխանության ներքո։ Պաշտամունքային կենտրոններում տիրապետում էին հին աստվածները՝ Արեգը (արևի աստված), Վահագնը (կրակի և պատերազմի աստված), Անահիտը (մայրության և պտղաբերության աստվածուհի) և Միհրը (խոսքի և ճշմարտության աստված)։ Մշակույթը խարսխված էր զարդարուն տաճարների վրա, որտեղ կատարում էին զոհաբերություններ, կրոնական արարողություններ և հանրային ծեսեր։ Հեթանոսական համակարգը խորը արմատներ ուներ հասարակության մեջ, իսկ քրմական դասը կարևոր դեր ուներ ինչպես հոգևոր, այնպես էլ քաղաքական կյանքում։
Հայաստանը գտնվում էր երկու հզոր կայսրությունների՝ Հռոմեական և Սասանյան Պարսկաստանի միջև։ Այս աշխարհաքաղաքական դիրքը հայ թագավորներին դնում էր բարդ ընտրությունների առաջ։ Քրիստոնեության ընդունումը դարձավ քաղաքական սուր քայլ՝ ուղղված հատկապես պարսկական զրադաշտական ազդեցությանը դիմակայելուն։ Այս ընտրությունն ուներ նաև քաղաքակրթական նշանակություն․ այն կապում էր Հայաստանը ավելի շատ Հռոմեական աշխարհի քրիստոնեական արժեքների հետ։
Գրիգոր Լուսավորչի բանտարկությունը և հոգևոր հաղթանակը (Փավստոս Բյուզանդ)
Փավստոս Բյուզանդի «Հայոց պատմություն» երկը մանրամասնորեն ներկայացնում է Գրիգոր Լուսավորչի գործունեությունը, բանտարկությունը և հետագա հրաշագործ բուժումը՝ որպես աստվածային նախախնամության և ճշմարիտ հավատի հաղթանակի վկայություն։ Նրա պատմությամբ՝ Գրիգորը մերժում է հեթանոս աստվածներին զոհ մատուցել և բացահայտորեն քարոզում է քրիստոնեություն։ Տրդատ Մեծը, իմանալով այդ մասին, հրամայում է նրան բանտարկել Խոր Վիրապում՝ Արտաշատի մերձակայքում գտնվող մութ և սարսափազդու հորում։
Ըստ Փավստոսի, Գրիգորը մնում է այնտեղ 13 տարի՝ զրկված լույսից, սնունդից, մարդկային շփումից և հույսից։ Սակայն նրա հավատը անսասան է։ Սա կարևոր հոգևոր խորհրդանշան է՝ մի մարդու պայքարը տիեզերական ճշմարտության համար, որն իր մեջ է կրում Քրիստոսի նահատակության և հարության գաղափարը։ Այդ տարիների ընթացքում Գրիգորի կյանքը պահպանվում է հրաշքով՝ ըստ ավանդության՝ գաղտնի կերպով մի այրի կին նրան կերակրում է։ Այս դրվագը ցույց է տալիս հավատքի ուժը՝ նույնիսկ ամենադաժան պայմաններում։
Տրդատի խենթությունը և հրաշագործ բուժումը
Տրդատ Մեծը, որպես հեթանոս թագավոր, խստորեն հետապնդում էր քրիստոնյաներին, մասնակցում էր զոհաբերությունների և առաջնորդում էր հին կրոնական ծեսերը։ Սակայն ըստ Փավստոսի վկայության՝ աստվածային պատիժը նրան խենթացնում է։ Նրա պահվածքը դառնում է վայրենի․ նա բնակվում է անտառներում, զրկվում է մարդկային խոսքից, և անգամ իր խորհրդականներն ու բժիշկները անզոր են օգնել։ Այստեղ է, որ Տրդատի քույրը՝ Խոսրովիդուխտը, տեսիլք է ունենում։ Նա տեսնում է, որ թագավորը միայն այն դեպքում կբուժվի, երբ ազատ արձակվի Գրիգորը։
Այս հանգամանքը հստակ ներկայացվում է որպես աստվածային նախախնամություն։ Տրդատը համաձայնվում է ազատել Գրիգորին՝ վերջին հույսը դնելով Աստծո վրա։ Երբ Գրիգորին ազատում են Խոր Վիրապից, նա աղոթքով բուժում է արքային։ Փավստոս Բյուզանդն այս դրվագը ներկայացնում է որպես Աստծո զորության դրսևորում՝ հավատքի հաղթանակ՝ անարդարության և մթության հանդեպ։ Այս բուժումը դառնում է շրջադարձային պահ․ Տրդատը ընդունում է քրիստոնեությունը որպես իր նոր հավատքը, իսկ նրա միջոցով՝ ամբողջ արքունիքը, ազնվականությունը և այնուհետև՝ հասարակ ժողովուրդը։
Քրիստոնեության պետականացումը և դրա հետևանքները
Տրդատի կողմից քրիստոնեության ընդունումը բերում է կրոնական հեղափոխություն․ ավերում են հեթանոսական տաճարները, հիմնադրվում են եկեղեցիներ, կազմակերպվում է նոր հոգևոր կառուցվածք։ Գրիգոր Լուսավորչի ձեռամբ հիմնադրվում է Հայ Առաքելական Եկեղեցին՝ դառնալով ոչ միայն հոգևոր կառույց, այլև ազգային ինքնության երաշխավոր։ Քրիստոնեության պետականացումը դառնում է քաղաքական մարտավարություն՝ նպատակ ունենալով համախմբել երկիրը միասնական գաղափարախոսության շուրջ։
Մշակույթը վերափոխվում է։ Աստվածաշնչյան գաղափարները դառնում են արվեստի, գրականության և ճարտարապետության հիմնական աղբյուր։ Հեթանոսական խորհրդանիշերը փոխարինվում են քրիստոնեական խաչերով, վարդանանքներով և սրբապատկերներով։ Այս ամենը ոչ միայն նոր հոգևոր տեսլական էր, այլև ազգային վերածննդի սկիզբ։