Ալվինա Խարազյան

Խմբավորված ըստ բառակազմության (պարզ բարդ և ածանցավոր) գրել ինձ շրջապատող առարկանների և անձերի տասական անվանում։

Պարզ

դուռ, մարդ, անուն, երեխա, հայր, մազ,աթոռ, ծաղիկ, ծառ, տուն․

Բարդ

զգեստապաահարան,գրատախտակ, լուսամուտ, ննջասենյակ, հյուրասենյակ, գազօջախ,, գրասեղան, մորաքույր,հորեղբայր, վիրակապ․

ածանցավոր

հյութալի,գեղեցկություն, վարժություն, համեղ,խաղաղություն,տաղանդավոր, տաքություն,բլրակ,անցորդ,մթություն․

Բառակապակցությունների իմաստներն արտահայտի՛ր մեկական բառով:
Օրինակ՝
սրտի ձև ունեցող — սրտաձև:
Մոր քույրը-մորաքույր

 դարպասը պահող- դարպասապահ

 ժամանակը ցույց տվող-ժամացույց

 ջրի աման-ջրաման

 գաղտնիք պահող- գաղտնապահ

 նավ վարող- նավավար

 ծաղկի թերթիկ-ծաղկաթերթիկ

արագ վազող-արագավազ

 ամենից մեծ-ամենամեծ

 պոչ չունեցող-անպոչ

 անուշ համ ունեցող,-անուշահամ

 քարով շինված-քարաշեն

 կին բժիշկ-բժշկուհի

 բալի ծառ- բալենի  

Բառակապակցությունների իմաստներն արտահայտի՛ր մեկական բառով:
Բարի սիրտ ունեցող-բարեսիրտ

 խիղճ չունեցող-անխիղճ

 բարձր ձայնով,-բարձրաձայն

 միշտ ժպտուն,-ժպտերես

 գանձը պահելու տեղ,-գանձարան

 կապույտ աչքերով,-կապտաչյա

 արքայի որդի-արաքայորդի

 հույների երկիր- Հունաստան

փոքր էշ,-իշուկ

 ծաղիկներով զարդարված-ծաղկազարդ

 քաղաքում ապրող- քաղաքաբնակ

 հայերի երկիր-հայաստան

Բառակապակցությունների իմաստներն արտահայտի՛ր մեկական բառով:
Ավետիս (բարի լուր) բերող-ավետաբեր

արագ ընթացող-արագընթաց

 բաժակը ձեռքին արտասանվող ճառ, -բաժակաճառ

վեպ գրող-վեպագիր

 բառարան գրող-բառագիր

 արտասահմանում ապրող մարդ,-արտասահմանցի

 բույսերի մասին գիտություն-բուսաբանություն

Ամեն շարքից մի բաղադրիչ ընտրի´ր և բաղադրյալ բառեր կազմի´ր (քանիսը կստացվի): 

1.Ա. Թութենի

կարմրավուն

փշոտ

ոսկեղեն

գունավեր

խորհրդավոր

կաթնավուն

  անտուն, 
  1.Ա. Թութ, կարմիր, փուշ, ոսկի, տուն, գույն, կաթ(ն), խորհուրդ:
  Բ. Ան-, -յա, -ենի, -ոտ, -արան, -ավուն, -եղեն, -ավոր:
2. Ա. Գետ, կանչ, լույս (լուս), գիր (գր), սիրտ (սրտ), միտ:
      Բ. Ան-, -ավոր, -ել, -ակ, -ք, -ոտ:

Անգետ

կանչել  

լուսավոր

գրել

միտք

անսիրտ

Տրված բառաշարքից ընտրի՛ր ածանցավոր բառերը ե արմատն ընդգծիր:
Շապիկ, մկնիկ, զատիկ, ծաղիկ, մայրիկ, աղջիկ,շնիկ, փիսիկ, գեղեցիկ, կապիկ, փոքրիկ, սիրունիկ, կողիկ (կոտլետ), թիթեռնիկ, ծիտիկ, քթիկ, տոտիկ, մատիկ,գնդակ, գետակ, վանդակ, ելակ, կատակ, նապաստակ, առվակ, զավակ, բակ, գուշակ, որդյակ, դղյակ, կտակ, պատանյակ, թիակ, թակ, բլրակ, վարդակ, սոխակ, մահակ, մոծակ,գայլուկ, բուկ, մանուկ, գառնուկ, ձագուկ, ձուկ, ձիուկ, բազուկ, մուկ, աղմուկ, հատուկ, մարդուկ, պոչուկ, վհուկ, ձմերուկ 

Երկհնչյուններ
Յա երկհնչյունը գրվում է իա տառերով՝ 
ա) հետևյալ հայերեն բառերում՝ դաստիարակ, հեքիաթ, օվկիանոս, կրիա, խավիար, բամիա, փասիան
բ) մի շարք անուններում և ազգանուններում՝ Մարիամ, Երեմիա, Եղիա, Եղիազարյան, Բունիաթյան, Սուքիասյան
գ) աշխարհագրական անունների վերջում՝ Կիլիկիա, Ֆրանսիա, Գերմանիա և այլն
դ) օտար լեզուներից փոխառված բառերում՝ էներգիա, քիմիա, օլիմպիադա 

Կանանց օտար անունները գրվում են յա-ով, ինչպես՝ Ամալյա, Օլյա, բացառություն են Մարիա, Լիա անունները: 

Մի քանի անուններ ունեն զուգահեռ ձևեր: Որպես աշխարհագրական անուն գրվում են իա-տառերով՝ Ասիա, Վիկտորիա, Սոֆիա, իսկ որպես աղջկա անուն գրվում են՝ յա, Ասյա, Վիկտորյա, Սոֆյա: 

Մի-երկու բառում գրվում է եա, ինչպես՝ հրեա, իդեալ, սեանս: 

Առաջադրանքներ 

1. Լրացրու՝ գրելով իա կամ յա: 
   
   Բրազիլիա , սառուցյալ , քրիստոնյա , դաստիարակություն , պաշտոնյա , Ավստրիա , հեքիաթային, հոգյակ ,լռելյայն  , Նորվեգիա , Օֆելյա , միմյանց, ակադեմիա , նյարդային , խարտյաշ , շուրջերկրյա , օլիմպիական , պատյան , քիմիական , Արփիար , Ամասիա, լյարդ։ 
   
   2.Լրացրու՝ գրելով իա կամ եա 

Անդրեաս , ակացիա , միլիարդ , այժմեական , քվեարկել , միջօրեական , անատոմիա , բիլիարդ, հրեական,  առօրեական, կրիա, հեքիաթ, Մարիամ, խավիար, քիմիա, հրեա, իդեալ, մումիա:

3. Լրացրու՝ գրելով յո, ոյ, իո երկհնչյունները: 

Միլիոն,յոդ, չեմպիոն, ռադիո, մարմարյա, արդյոք, ամբիոն, քսանյոթ, ռադիոընդունիչ, օրիդորդ, կոմիսիոն, այո, Սրապիոնյան, Պյոտր, ռադիոկայան; 

5.Տրված բառերի բառամիջում կամ բառավերջում ավելացնել այնպիսի հնչյուն, որ ստացվի այդ բառի հարանունը (մոտ հնչող արտասանություն ունեցող բառ)։
Վերաբերել,-վերաբերել

հովար,-հավհար

 հնչուն-հնչյուն

 մրիկ,-մրրիկ

 հրատարակություն,-հրատարակչություն

 տեղի տալ,-տեղիք տալ

կազմակերպական,-կազմակերպչական

 խռնվել,-խառնվել

շառաչուն,-շառաչյուն

 միաժամանակ,-միառժամանակ

 թոթվել,-թոթովել

տեսիլ,-տելիք

 տանտեր,-տանուտեր

 հրավեր-հրավերք
Օրինակ` վերաբերել-վերաբերվել:
 
6.Բառաշարքում ընդգծել  բարդածանցավոր բառերը: Ինքդ գրիր 5 բարդածանցավոր բառ:
Մրգառատ, մարզպետարան, ընդդիմախոս, անգործություն, ձերբակալություն, ապօրինի, տնտեսագետ, աստվածահաճո, տանտիրուհի, համամարդկային, նվազագույն, աշխարհայացք, առաջնակարգ, համազգային:

 Այլմոլորակային, հեռուստատեսություն, հանրագիտարան, անծայրածիր,  մայրաքաղաքային․

1. Княжество Монако — самое маленькое государство в мире, не считая Ватикана.
2. Плотность населения в Монако, однако, при этом самая высокая.
3. Площадь Монако — всего два квадратных километра.
4. Около тридцати тысяч работающих в Монако иностранцев каждый день ездит сюда на работу из Франции.
5. Четверо из пяти жителей Монако — приезжие.
6. Если княжеская династия в Монако по каким-либо причинам прервётся, государство перейдёт под французское управление.
7. Защиту княжества осуществляет Франция.
8. Монако — одна из немногих стран, где при съёмках фильмов можно использовать боевое оружие.
9. У Монако нет внешнего государственного долга.
10. Гражданам этой страны запрещено посещать казино. Все казино предназначены только для иностранцев.
11. В Монако есть один университет.
12. Практически вся территория княжества просматривается видеокамерами.
13. Уровень преступности в Монако — один из самых низких на планете.
14. Национальный оркестр княжества больше, чем его армия.
15. Соотношение числа полицейских к общему числу населения в Монако самое высокое в мире.
16. Княжество Монако ведёт свою историю с 1215 года.
17. Князь Монако пять раз лично принимал участие в Зимних Олимпийских играх, выступая в качестве члена сборной княжества по бобслею.
18. В Монако действуют представительства более чем пятидесяти различных банков.
19. Цена на недвижимость в Монако стартуют примерно с отметки в тридцать тысяч евро за квадратный метр.
20. Монако не входит в Евросоюз.
21. Тем не менее, национальная валюта в княжестве — евро.
22. Главный вокзал и большая часть железной дороги Монако находится под поверхностью земли.
23. Средняя продолжительность жизни в Монако — почти 90 лет.
24. Коренные жители Монако, монегаски, не платят налогов.
25. Официальный язык княжества — французский, но и по-английски здесь говорят почти все.
26. Воздушное пространство Монако открыто для полётов на вертолётах только двадцать минут в день. Вполне достаточно для перелёта, учитывая крошечные размеры княжества.
27. Монако фактически является городом-государством.

Վանի թագավորության հիմնադրման մասին վարկածներից մեկի համաձայն՝ այն առաջացել է մ. թ. ա. XIII–XI դարերում՝ Վանա լճից հարավ հիշատակվող Ուր(ու)ատրի ցեղային միության հիմքի վրա: Մեկ այլ տեսակետ այն կապում է Արարատյան դաշտի հետ` ելնելով թագավորության Արարատ-Ուրարտու անվանումից: Ներկայումս ընդունված է այն տեսակետը, ըստ որի՝ թագավորության սկզբնատարածքը Վանա լճի ավազանն է, որի հետ էլ կապվում է թագավորության հիմնական ինքնանվանումը` «Բիայնիլի» (այդ պատճառով էլ գիտության մեջ պետությունը հայտնի է նաև «Վանի թագավորություն» անվամբ):Առաջին վկայված արքան Արամե Ուրարտացին է, որի անունն ասորեստանյան աղբյուրներում 3 անգամ հիշատակվում է մ. թ. ա. 859–843 թթ-ի ընթացքում: Ըստ այլ տեսակետի՝ Վանի թագավորության հիմնադիր-արքան Սարդուրի I-ն է՝ Լութիպրիի որդին, որն էլ մ. թ. ա. 830-ական թվականներին կառուցել է Տուշպա (Տոսպ) մայրաքաղաքը: Տուշպայի հիմնադրման արձանագրություններում նա իրեն անվանել է «Նաիրի երկրի արքա» և ներկայացել «մեծ արքա, հզոր արքա, տիեզերքի արքա, արքաների արքա» տիտղոսներով։Սարդուրի I-ի օրոք Վանի թագավորությունը տարածվել է ոչ միայն Վանա լճի ավազանում, այլև Հայկական Տավրոսից հարավ՝ Տիգրիսի վերին հովտում:Մ. թ. ա. մոտ 825–810 թթ-ին Սարդուրի I-ին հաջորդել է որդին` Իշպուինին: Նա իրականացրել է մի շարք բարեփոխումներ, որոնք շարունակել է նրա որդի Մենուան (մ. թ. ա. մոտ 810–786 թթ.): Կարևոր էին գրային (տեղական սեպագրի ստեղծումը) և կրոնական [տերության միասնական դիցարանի (պանթեոն) ստեղծումը] բարեփոխումները, որոնք արձանագրվել են «Խալդյան դարպասի» («Մհերի դուռ») վրա: Ռազմական բարեփոխման շնորհիվ դաշնային աշխարհազորը փոխարինվել է մշտական կանոնավոր բանակով: Իշպուինին հարավում ընդլայնել է տիրույթները՝ Ուրմիա լճի ավազանից մինչև Պարսուա երկիր (հետագայում՝ Պարսք), հյուսիսում` մինչև Հայկական Պար լեռնաշղթա:Մենուայի օրոք  Վանի թագավորությունը հասել է աննախադեպ հզորության: Երկիրը տնտեսապես հզորացնելու համար նա ծավալել է շինարարական աշխատանքներ, ստեղծել է ոռոգման ցանց. հատկապես նշանավոր է ցայսօր գործող 72 կմ երկարությամբ Մենուայի ջրանցքը:Մենուայի  բանակը մտել է Արարատյան դաշտ, ապա արշավել հյուսիս` դեպի Դիաուխի-Դայաենի (Տայք) երկիր, հարավարևմտյան ուղղությամբ հասել է մինչև Կումենու և Ասորեստան: Արևմուտքում Մենուայի բանակն առաջին անգամ դուրս է եկել Արևմտյան Եփրատի բնագիծ` սպառնալով անդրեփրատյան պետություններին: Մելիտենեի (Մալաթիա) արքան դարձել է նրան հարկատու: Հաղթարշավը շարունակելով Ուրմիայից հարավ-արևելք ընկած տարածքներում` հասել է մինչև Դիալա գետի ավազան: Մենուան հատուկ ուշադրություն է դարձրել ռազմական շինարարությանը` ստեղծելով ամրաշինական մեծ ցանց: Նրա նվաճումների շնորհիվ Հայկական լեռնաշխարհի հիմնական մասը միավորվել է մեկ կենտրոնացված պետության մեջ. հյուսիսային շրջանների իշխանությունները թեև չեն մտել Վանի տերության մեջ, բայց ընդունել են նրա գերիշխանությունը: Մենուան հաղթանակներ է տարել տարածաշրջանի ամենահզոր պետության` Ասորեստանի նկատմամբ և Վանի թագավորությունը վերածել գերտերության:Մենուայի հաջորդի՝ Արգիշտի I-ի գահակալության տարիներին (մ. թ. ա. 786–764 թթ.) Վանի թագավորությունը հասել է հզորության գագաթնակետին: Տերությունը ձգվել է Ուրմիայի ավազանի հարավից մինչև Ջավախք, Սևանա լճի ավազանից և Կուր գետից մինչև անդրեփրատյան աջափնյա շրջաններ (ներառյալ Մելիտենե և Թաբալ երկրները), Մասիուս և Կորդվաց լեռներից մինչև Ճորոխի ավազան: Արգիշտի I-ի գործը շարունակել է որդին` Սարդուրի II-ը (մ. թ. ա.  764–735 թթ.): Նրա օրոք տերության կառավարման համակարգում նկատվում է կարևոր անցում.  կախյալ թագավորությունները վերածել է պետության վարչական միավորների, դրանով համադաշնային կառավարման համակարգից անցել գերկենտրոնացված պետության:Սարդուրի II-ի օրոք տերությունն ունեցել է առավելագույն տարածքը. հյուսիսում հասել է Սև ծով, հյուսիս-արևելքում` Կուր գետ, արևելքում` Կասպից ծով, արևմուտքում` Փոքր Ասիայի կենտրոնական շրջան, հարավում` Բաբելոնով` Պարսից ծոց, և Դամասկոսի թագավորությունով` Միջերկրական ծով:Այս շրջանում, երբ սահմանները ձգվում էին 4 ծովերի միջև, «Սարդուրյան տարեգրության» համաձայն, բանակի ընդհանուր թիվը շուրջ 350 հզ. էր՝ ներառյալ նաև նվաճված ու հարկատու երկրների զորքերը:Սակայն մ. թ. ա. 743–735 թթ-ի արշավանքների հետևանքով Թիգլաթպալասար III-ը վերականգնել է Ասորեստանի նախկին դիրքերը` կրկին դառնալով Վանի տերության ախոյանը:  Սարդուրի II-ի որդի Ռուսա I-ը (մ. թ. ա. 735 – մոտ 710 թթ.) կատարել է պետական համակարգի և բանակի բարեփոխումներ: Ռուսա I-ն արշավանքներ է ձեռնարկել դեպի Սևանա լճի ու մերձուրմյան ավազաններ և Արդինի-Մուսասիր: Վերջինս պատճառ է դարձել  Ասորեստանի հետ նոր բախման: Ասորեստանի Սարգոն II արքան (մ. թ. ա. 721–705 թթ.) մ. թ. ա. 714 թ-ին արշավել է Վանի թագավորություն: Առանձնապես մեծ հաջողություններ չունենալով՝ վերադարձին մտել է Արդինի-Մուսասիր և կողոպտել Խալդիի գլխավոր տաճարը: Կարճ ժամանակ անց Ռուսա I-ին հաջողվել է վերանվաճել Արդինի-Մուսասիրը: Ռուսա I-ին հաջորդել է որդին` Արգիշտի II-ը (մ. թ. ա. մոտ 710–680-ական թթ., ըստ ասորեստանյան աղբյուրների՝  մ. թ. ա. 708 թ-ին):Բիայնիլի-Ուրարտու-Արարատի վերջին հզոր թագավորը Ռուսա II-ն է (մ. թ. ա. մոտ 680–650-ական թթ.): Նա շարունակել է Սարդուրի II-ի սկսած կառավարման համակարգի բարեփոխումը` համադաշնությունների համակարգից անցումը գերկենտրոնացված պետական կառավարման ձևին։ Զարկ է տվել քաղաքաշինությանը: Ռուսա II-ն արշավանքներ է կատարել և Եփրատից արևմուտք գրավել 5 երկիր: Նրան հաջողվել է բարեկամական և դաշնակցային հարաբերություններ հաստատել հյուսիսից արշավող կիմերների հետ և նպաստել նրանց` Փոքր Ասիայի արևելք տեղափոխվելուն։ Կիմերները հաստատվել են Կապադովկիայի տարածքում (Գամիրք), որտեղից Ռուսան կարողացել է նրանց ուղղորդել Ասորեստանի դեմ:Մ. թ. ա. 652 թ-ին Ռուսա II-ը բարեկամական ուղերձով պատվիրակություն է ուղարկել Ասորեստանի արքա Աշուրբանիպալի մոտ, որին վերջինս մեծ պատիվներով ընդունել է Արբելա քաղաքում:Հաջորդ տասնամյակներում Վանի թագավորության ռազմական գործողությունների մասին տեղեկություններ չկան։ Ռուսա II-ին հաջորդել են ևս մի քանի թագավորներ, որոնց օրոք պետությունը թուլացել է։ Վերջին հստակ թվագրվող արքան Սարդուրի III-ն է, որն ասորեստանյան արձանագրություններում հիշատակվում է մ. թ. ա. 643 թ-ին։ Համեմատաբար լուսաբանված է Ռուսա III-ի (Էրիմենայի որդու) իշխանության շրջանը, որից մեզ հասած արձանագրությունները հայտնաբերվել են Վանա լճի արևելյան շրջաններում և Արարատյան դաշտում, որոնք վկայում են Ռուսա III-ի օրոք պետության սահմանների նեղացման մասին:Պետության անկմանը նպաստել են նաև հյուսիսից ասպատակող սկյութական ցեղերը։ Վանի թագավորության անկման ժամանակն ստույգ հայտնի չէ: Հիմքեր կան կարծելու, որ Վանի արքայատոհմից իշխանության անցումը հաջորդ արքայատոհմին կատարվել է  պալատական հեղաշրջման միջոցով՝ նախքան  մ. թ. ա. 609 թ.:  Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան մասում մ. թ. ա. 612 թ-ին, ըստ Մովսես Խորենացու, ձևավորվել է հայկական նոր՝ Հայկազունների իշխանությունը՝ Պարույր Հայկազունու գլխավորությամբ: Վանի թագավորության մշակույթըՎանի թագավորության դիցարանը հիշատակվում է «Մհերի դռան» արձանագրության մեջ. այն կազմված է եղել 70 աստվածությունից՝ 35 իգական և 35 արական, և շուրջ 30 սրբություններից: Դիցարանը գլխավորել է գերագույն եռյակը՝ Խալդի (աստվածների հայր և արքայի գլխավոր հովանավոր), Թեյշեբա (ամպրոպի և ռազմի աստված) ու Շիվինի (արևի աստված): Երկրպագել են նաև դաշտերի, լեռների, ծովերի և այլ աստվածությունների: Վանի թագավորությունում գործածվել է գրային 3 համակարգ, որոնցից մեկը՝ բնիկ տեղականը, մեհենագրերն են՝ բաղկացած շուրջ 300 մեհենանշանից (հիերոգլիֆ), որոնք գրվել են աջից ձախ և վերից վար ուղղություններով: Այս համակարգի վերծանման արդյունքները հիմք են տալիս եզրակացնելու, որ Վանի մեհենագրության լեզուն հնագույն հայերենն է:Վանի թագավորությունում կիրառվել են սեպագիր համակարգերը: Սարդուրի I-ի և նրա հաջորդների օրոք գրվել են ասորեստանյան սեպագրերով և ասուրերեն արձանագրություններ: Իշպուինի արքայի օրոք ստեղծվել է տեղական սեպագրերի համակարգը (շուրջ 200 նշան՝ ձախից աջ գրությամբ), որով մեզ են հասել ավելի քան 600 մեծ ու փոքր բնագրեր:Վանի տիրակալները մեծ նվաճումների են հասել քաղաքաշինության բնագավառում: Սարդուրի I-ը կառուցել է Տուշպան: Մենուայի օրոք Արաքսի աջ ափին կառուցվել է Մենուախինիլի քաղաքը, Արածանիի ափին հիմնադրվել է Ներքին Խնձորի հզոր ամրոցը (Կայալի-դերե հնավայր), Տուշպայից հյուսիս-արևելք` Վերին Անձավի բերդաքաղաքը, տասնյակ այլ ամրոցներ պետության կենտրոնում և Ուրմիա լճի ավազանում: Արգիշտի I-ը մ. թ. ա. 782 թ-ին հիմնադրել է Էրեբունին, մ. թ. ա. 776 թ-ին՝ Արգիշտիխինիլին` Արարատյան դաշտում, մեկ այլ Արգիշտիխինիլի` Մուշի շրջանում: Սարդուրի II-ը Տուշպայից ոչ հեռու հիմնել է Սարդուրիխինիլին (Հայկաբերդ, Աստվածաշեն), ապա` նույնանուն 2 այլ քաղաքներ` Արճեշից հյուսիս և Աղձնիքում: Ռուսա I-ը Սևանա լճի ավազանում վերակառուցել է 2 խոշոր բերդ-ամրոցներ` դրանք անվանակոչելով Խալդի և Թեյշեբա աստվածների անուններով: Արգիշտի II-ը կառուցել է խոշոր ամրոցներ` Խալդի աստծու և իր անուններով: Ռուսա II-ը հիմնադրել է Թեյշեբաինի քաղաքը (Կարմիր բլուր հնավայր), ապա՝ «Ռուսայի փոքր քաղաքը» (Բաստամ հնավայրը՝ ներկայիս Իրանի տարածքում), Զիուկունի երկրի Խալդիի քաղաքը (Արծկե, Ադիլջևազ հնավայր), Ռուսախինիլի անվամբ 2 քաղաք (Թոփրակկալե և Այանիս հնավայրեր), վերակառուցել և ընդարձակել է բազմաթիվ ամրոցներ ու քաղաքներ:Զարգացել է տաճարաշինությունը: Վանի թագավորության տաճարները մի քանի տեսակ էին: Մեկը Արդինի-Մուսասիրի հայտնի տաճարն էր, որի միայն վերակազմության պատկերն է պահպանվել: Տաճարների այս ոճը Հայաստանից անցել է Փոքր Ասիա, այնտեղից` Հունաստան, ապա` Հռոմ, որտեղից էլ տարածվել է ողջ աշխարհում: Այդ ոճի հիանալի նմուշներից է Գառնիի հեթանոսական տաճարը: Տաճարի մյուս տեսակը կոչվում է «Աստծու դարպաս»:Պալատների ու տաճարների պատերը ներսից զարդարվել են որմնանկարներով (աստվածների, ռազմի, կենդանիների և այլ բազմագույն պատկերներ), զինատեսակներով: Պեղումներից հայտնաբերվել են մեծ թվով սաղավարտներ, վահաններ, գոտիներ, կապարճներ, որոնք  զարդարված են մարտակառքերի, հեծյալների, քրմերի, առյուծների, ցուլերի ու թևավոր էակների պատկերաքանդակներով:Պեղումներից հայտնաբերված մշակութային արժեքները պահպանվում, ուսումնասիրվում և ցուցադրվում են «Էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանում, Հայաստանի պատմության, Երևան քաղաքի, Բրիտանական (Լոնդոն), Առաջավորասիական (Բեռլին) թանգարաններում, Էրմիտաժում (Սանկտ Պետերբուրգ) և այլուր:

Առաջադրանք

Ուրարտու.Վանի թագավորություն Ք.Ա.IX-VI

Առաջադրանք 1

Ուրարտու.Վանի թագավորություն Ք.Ա.IX-VI

Վանի թագավորություն

Տալ նոր բառերի, հասկացությունների բացատրությունը:

Արձանագրություն -պատմական, հին և միջնադարյան ժողովուրդների գրերով ու լեզվով պահպանված փաստագրեր

սեպագիր- գրի տեսակ, որն իրականացվում է կավի սալիկի վրա սեպաձև նշաններ անելու միջոցով, արշավանք- հարձակում այլ երկրի, տարածքի ժողովրդի վրա

Թվարկել Վանի թագավորության հզորացման պատճառները

Ընդհանուր թշնամու գոյությունը և հայկական լեռնաշխարհի բնակիչների ազգակցությունը արագացրին լեռնաշխարհի միավորման գործընթացը։ Ստեղծված կանոնավոր բանակը և ընդհանուր դիցարանը, ինչպես նաև միասնական գիրը հիմք հանդիսացան Վանի թագավորության հզորացման համար։

Պատմել Վանի թագավորության հիմնադրման մասին:

Հայկական լեռնաշխարհում գոյություն ունեցող պետական միավորումները համախմբվեցին ընդհանուր թշնամու՝ Ասորեստանի դեմ և ստեղծեցին առաջին հայկական պետությունը՝ Վանի թագավորությունը։

Համեմատել Սարդուրի Ա, Իշպուինի, Մենուա արքաների գործունեությունը, կառավարման ժամանակաշրջանը:

Սարդուրի Ա-ին բաժին էր հասել ամենաբարդ ժամանակաշրջանը՝ նա հանձն էր առել պետականաշինության գործընթացը։ Նա հիմք դրեց Վանի թագավորությանը։ Հիմնադրվեց Տուշպա-Վան մայրաքաղաքը։

Մենուայի օրոք աշխարհազորը փոխարինվեց կանոնավոր բանակով, ստեղծվեց միասնական դիցարան ու ընդհանուր գիր։ Վանի թագավորությունը հաղթանակ տարավ Ասորեստանի դեմ։

Մենուա արքայի օրոք կառուցվեց Շամիրամի ջրանցքը։ Ընդլայնեց պետության սահմանները՝ հասնելով մինչև Ուրմիա լճից հարավ՝ դեպի Եփրատ ու մինչև Փոքր Ասիա։ Վանի թագավորությունը դարձավ տարածաշրջանի ամենհզոր պետություններից մեկը՝ հաղթելով Առաջավոր Ասիայի ամենահզոր տերությանը՝ Ասորեստանին։

Առաջադրանք 2

Դիտել ֆիլմերից մեկը պատասխանել հետևյալ հարցադրումներին.

10-15 նախադասությամբ ներկայացրու ինչի մասին էր պատմում ֆիլմը:

Ներկայացրու ամենահետաքրքիր հատվածը:

Հայոց մայրաքաղաքները,Վան

Վանի թագավորություն/ֆիլմ/ ,

Պարապմունք 30.

ԱՄԲՈՂՋ ԲԱՑԱՍԱԿԱՆ ԹՎԵՐ

Ցանկացած բնական թիվ մեկով մեծ է իրեն նախորդող թվից, այսինքն՝ ստացվում է նրան մեկ գումարելու միջոցով.

1 = 0 + 1,
2 = 1 + 1,
3 = 2 + 1,
4 = 3 + 1,
5 = 4 + 1, …

Ճիշտ է նաև հետևյալ պնդումը. ցանկացած բնական թիվ (ինչպես և զրոն) մեկով փոքր է իրեն հաջորդող թվից, այսինքն՝ ստացվում է նրանից մեկ հանելու միջոցով։ Սկսելով, օրինակ, 5-ից՝ կարող ենք գրել

հավասարությունների հետևյալ հաջորդականությունը.

5 = 6 – 1,
4 = 5 – 1,
3 = 4 – 1,
2 = 3 – 1,
1 = 2 – 1,
0 = 1 – 1։

Հարց է ծագում՝ կարելի է արդյոք շարունակել այս հաջորդականությունը։ Կարծես թե այս հարցի պատասխանն ակնհայտ է. իհարկե, ո՛չ։ Չէ՞ որ հաջորդը պիտի լինի այնպիսի թիվ, որը հավասար է 0 – 1

տարբերությանը, այսինքն` այնպիսի թիվ, որը զրոյից փոքր է։ Իսկ մեզ ծանոթ թվերից ոչ մեկն այդպիսին չէ։ Սակայն զրոյից փոքր թվեր գոյություն ունեն և հնարավորություն են տալիս կատարելու հանման

գործողությունը անգամ այն դեպքում, երբ նվազելին հանելիից փոքր է։

Զրոյից փոքր թվերը կոչվում են բացասական թվեր։

Զրոյից 1-ով փոքր թիվը նշանակվում է այսպես. –1 (կարդացվում է,մինուս մեկե)։ Պարզ է, որ պիտի տեղի ունենա հետևյալ հավասարությունը.

–1 = 0 – 1։

-1-ը այսպես կոչված ամբողջ բացասական թվերից առաջինն է։

Հաջորդ ամբողջ բացասական թիվը –2-ն է, այն 1-ով

փոքր է –1-ից։ Այսինքն
՝ –2 = –1 – 1։

Նրան հաջորդում է – 3 թիվը.
–3 = –2 – 1 = –1 – 1 – 1։

Այսպես շարունակելով՝ կարելի է կազմել միանիշ բացասական

թվերի հետևյալ աղյուսակը.

–1 = 0 – 1

–2 = – 1 – 1 = 0 – 1 – 1

–3 = –2 – 1 = 0 – 1 – 1 – 1

–4 = –3 – 1 = 0 – 1 – 1 – 1 – 1

–5 = –4 – 1 = 0 – 1 – 1 – 1 – 1 – 1

–6 = –5 – 1 = 0 – 1 – 1 – 1 – 1 – 1 – 1

–7 = –6 – 1 = 0 – 1 – 1 – 1 – 1 – 1 – 1 – 1

–8 = –7 – 1 = 0 – 1 – 1 – 1 – 1 – 1 – 1 – 1 – 1

–9 = –8 – 1 = 0 – 1 – 1 – 1 – 1 – 1 – 1 – 1 – 1 –1

Զրոյից փոքր թվերը կոչվում են բացասական թվեր։

Զրոն ո՛չ բացասական թիվ է, ո՛չ էլ դրական:

Ամբողջ դրական և բացասական թվերն ու զրոն ունեն ընդհանուր անվանում՝ ամբողջ թվեր։

Առաջադրանքներ:
1. Ո՞ր թվերն են կոչվում դրական, ո՞ր թվերը՝ բացասական։

2. Ո՞րն է այն թիվը, որը ո՛չ դրական է, ո՛չ բացասական։

0

3. Ճի՞շտ է արդյոք, որ ցանկացած բացասական թիվ զրոյից փոքր է։

այո

4. Ո՞ր թիվը կստացվի, եթե 0-ից հանենք 1։

-1

5.  Ո՞ր թվերն են կոչվում ամբողջ թվեր։

-0ից բարձր -0-ից ցածր

1․Տրված շարքից կազմիր հականիշների զույգեր։
Նզովք-օրհնություն

երբեք -միշտ

ընդարձակ-սեղմ

խոպան- արգավանդ

համր- խոսուն

փութկոտ- ծանրաշարժ

վտիտ-մարմնեղ,

պարպել- լիցքավորել

դյուրին, -խրթին

սեղմ-ընդարձակ

2․Բառարանի օգնությամբ գրիր տրված բառերի բացատրությունը:
Տրտմել –  հատուկ,                 

վաղորդյան-առավոտյան

մեղանչել-Մեղք, հանցանք գործել

մաքառել-պայքարել

անտունի-Ժողովրդական երգի տեսակ

դրվատել-գովել

երկնչել-վախենալ

թևերը փռել    խիստ վախենալ

3․Համապատասխանեցրու դարձվածքները տրված բացատրություններին:
Գլուխը լցնել   -դրդել մի արարքի                        

աստծու կրակ   – չարաճճի                           

արյունը ջուր դառնալ –  խիստ վախենալ       

առաջին ջութակ   – գլխավոր դեմք  

թևերը փռել  -պաշտպանել

4․Բառակազմական վերլուծության ենթարկիր տրված բառերը
օրինակ՝ միջնապատ-մեջ(արմատ)+ին(ածանց)+ա(հոդակապ)+պատ(արմատ)

թրաշուշան-թուր( արմատ) ա( հոդակապ) շուշան(արմատ)

տխրալի-տխուր ( արմատ ) ալի ( ածանց )

պարագիծ- պար ( ածանց ) ա ( հոդակապ ) գիծ ( արմատ )

շքերթ, շուք ( արմատ ) երթ ( արմատ )

տնանկ, տուն (արմատ ) անկ ( արմատ )

տնտեսուհի,տուն( արմատ ) տես (արմատ ) ուհի (ածանց )

հարսնացու-հարս(արմատ ) ացու(ածանց )

ջրամբար-ջուր(ածանց ) ամբար-(ածանց)

նախագիծնախ(արմատ) ա (հոդակապ) գիծ (արմատ )

5․Տրված բարդ բառերի առաջին բաղադրիչները փոխելով՝ ստացիր նոր բարդ բառեր․

գինետուն- վաճառատուն, թոնրատուն
բարձրաձայն —ցածրաձայն, կիսաձայն
երկաթուղի-ճեմուղի, երթուղի
կալվածատեր-հողատեր, տանուտեր
աշնանամուտ-մայրամուտ, նորամուտ
մեքենավար-նավավար, գնացքավար
ցուցանիշ- գրանիշ,էջանիշ
պարերգ-տաղերգ, խմբերգ
երգարվեստ-կերպարվեստ, գեղարվեստ
հեռախոս-բարձրախոս, հրապարակախոս

1. Черты каких животных совмещали в себе динозавры?
2. ящериц, птиц, млекопитающих, крокодилов
3. Каких они были размеров?
4. Они были самых разных размеров. Некoторые размером с кошки, а некоторые с размером кита.
5. Были ли динозавры хищниками?
6. Среди них были и хищники и безобидные животные.
7. Как они размножались?
8. Они размножались откладывая яйца.
9. Сколько времени они господствовали на планете?
10. 140 милионов лет.
11. Для чего диплодоку был нужен хвост?
12. Хвост служил средством защиты от врагов.
13. Чем питались и как жили трицератопсы? Как защищались?
14. Питались растениями и жили стаяами. Защищались они рогами.
15. Что происходило с шипами стегозавра при появлении опасности?
16. Пластины окрашивались в красный цвет.
17. Какой динозавр был похож на летучую мышь?
18. Птиродактиль.

I like to meet my friends, talk to them about many topics. I also like to sing folk songs and I will record songs soon. I like to swim, I go swimming very often, I go to watch movies with my friends. I like reading books more in rainy weather. and I like to give presents to my friends.I love to make necklaces with beads, to make necklaces with my grandmother.