Ալվինա Խարազյան

Վիրուսները մարդու, կենդանիների և բույսերի վարակիչ հիվանդությունների մանրագույն հարուցիչներ են: Հին ժամանակներից հայտնի են կատաղությունը, ծաղիկը, պոլիոմիելիտը, գրիպը, կարմրուկը, դեղին տենդը և այլ հիվանդություններ, որոնցից միլիոնավոր մարդիկ էին մահանում, իսկ հիվանդահարույց մանրէները հայտնաբերել չէր հաջողվում: Միայն 1892 թ-ին ռուս գիտնական Դ.Ի. Իվանովսկին հայտնաբերեց բակտերային զտիչից անցնող ախտածին այդ տարրը, որը հետագայում անվանեցին լատիներեն «վիրուս» (թույն) բառով:

Վիրուսն առաջին անգամ հաջողվել է տեսնել էլեկտրոնային մանրադիտակով, և պարզվել է, որ ամենապարզ վիրուսը գալարաձև ոլորված, թաղանթապատ մեծ մոլեկուլ է, որն ունի գոյության երկու ձև՝ արտաբջջային (հանգստացող) և ներբջջային (բազմացող կամ վեգետատիվ):

Օրգանիզմ ընկնելուց հետո, վիրուսները կպչում են իրենց նկատմամբ զգայուն բջիջներին և անցնում հանգստացող ձևից բազմացողի: Վիրուսի գալարն անմիջապես կորցնում է իր թաղանթը, արագ թափանցում է բջջի մեջ, և տեղի է ունենում զարմանալի երևույթ՝ առաջանում են վիրուսի նոր մոլեկուլներ. տիրոջ բջիջը արտադրում է վիրուսային մասնիկների պատճեններ: Նոր վիրուսները դուրս են գալիս բջջի մակերես և թափանցում հարևան բջիջների մեջ՝ ախտահարելով դրանք: Կենդանի բջջից դուրս վիրուսների կենսագործունեությունը դադարում է: Վիրուսները, մյուս կենդանի օրգանիզմների նման, օժտված են ժառանգականությամբ: Նրանք կարող են փոփոխվել և հարմարվել շրջակա միջավայրի պայմաններին:

Գրիպ

Գրիպը շնչառական վիրուսային հիվանդություն է, որը հիմնականում ազդում է քիթը, կոկորդը և թոքերը։

Գրիպի ախտանիշները սովորաբար ի հայտ են գալիս վարակի բարդացումից 1-4 օր հետո և ներառում են՝

Բարձր ջերմություն (38-40°C), որը կարող է տևել մի քանի օր։

Մկանային և համատեղային ցավեր, ընդհանուր թուլություն և գլխացավ։

Շնչառական ախտանիշներ՝ կոկորդի ցավ, հազ, և քթի հոսք կամ խցանում։

Մանուկների, հղի կանանց և խրոնիկական հիվանդություններ ունեցող մարդկանց համար գրիպը ավելի վտանգավոր է և կարող է հանգեցնել բարդությունների, ինչպիսիք են թոքաբորբը, բրոնխիտը և ականջային վարակները։

Վարակման աղբյուրներ

Օդային կաթիլներով՝ վիրուսի մասնիկները տարածվում են, երբ վարակված անձը հազում է կամ փռշտում։

Շփում՝ վարակված մակերեսների կամ մարդկանց հետ։

Վիրուսը կարող է արագորեն տարածվել մարդկանց միջև, հատկապես փակ միջավայրերում, օրինակ՝ դպրոցներում և այլ մարդաշատ վայրերում։

Բուժման մեթոդներ

Ջերմիջեցնող դեղեր՝
Թեթևացնում են ջերմությունը և ցավերը։

Շատ ջուր խմել
Օգնում է վարակը հաղթահարել։

Հիգիենա պահել
Ձեռքերը լվանալ և դիմակ կրել։

Տղան ընկերոջ մասին ասում էր, որ նա (ընկերը) վախենում է օձի լեզվից, մինչդեռ ինքը (տղան) գիտե, որ օձերը լեզվով հոտոտում ու շոշափում են:

Աղջիկը զարմացած նայեց տատին. նա իրեն (աղջիկը) այդքան ոգևորված չէ՞ր տեսել, ի՞նչ է:

Աղջիկը զարմացած նայեց տատին. ինքը նրան (աղջիկը տատիկին) այդքան ոգևորված չէ՞ր տեսել, ի՞նչ է:

Ծերունին տղայի կողքին իր (ծերունու) մանկությունն էր հիշում:

Ծերունին տղայի կողքին նրա (տղայի) մանկությունն էր հիշում:

Գայլն իրեն (ինքն իրեն) համոզում էր, որ ինքը (գայլը) չի վախենում շներից:

Գայլը նրան (ինչ որ մեկին) համոզում էր, որ նա (ինչ որ մեկը) չի վախենում շներից:

Ո՞վ փոքրիկ միայնակ առագաստանավով շուրջերկրյա ճանապարհորդություն կատարեց Երկիր մոլորակի շուրջը։

Քրիստին Լիսկևիչը ինչո՞վ շուրջերկրյա ճանապարհորդություն կատարեց Երկիր մոլորակի շուրջը։

Քրիստին Լիսկևիչը ոքրիկ միայնակ առագաստանավով շուրջերկրյա ճանապարհորդություն որտե՞ղ կատարեց։

Քրիստին Լիսկևիչը փոքրիկ միայնակ առագաստանավով ի՞նչ արեց։

Քրիստին Լիսկևիչը ինչպիսի՞ առագաստանավով շուրջերկրյա ճանապարհորդություն կատարեց Երկիր մոլորակի շուրջը։

Տեքստերը տարբերվում են բառապաշարով, նկարագրության մանրամասներով և երկրորդ տեքստում օգտագործված են դարձվածքներ։

Տարբերությունն այն է որ, Ա-շարքում գրված են բարդ նախադասություններ, իսկ Բ-ում՝ պարզ։

Արագիլին հարցրին, թե ինչու է անվերջ մի ոտքի վրա կանգնում։

Գարնանը մոծակը դուրս եկավ ուղտի ականջից, ուղղեց թևիկներն ու տզզաց, որ շնորհակալ է հյուրընկալության համար և գնաց։

Ուղտը վիզը ծռեց, մի կերպ տեսավ իր հետ խոսող մոծակին ու ասաց, որ ինքը նրան չի ճանաչում

Մոծակը թռավ առյուծի մոտ ու ձայն տվեց, թե նա նրանից չի վախենում, որովհետև նա ուժեղ չէ իրենից։

Փոքրիկ իշխանն ասում էր, որ ինքը միշտ ուզում է իմանալ, թե ինչո՛ւ են փայլում աստղերը։

— Ես միշտ ուզում եմ իմանալ, թե ինչո՛ւ են փայլում աստղերը,- ասում էր փոքրիկ իշխանը։ (որ – դուրս եկավ, ինքը – ես, ուզում է – ուզում եմ)

Թագավորն ասաց, որ իրեն բոլոր աստղերն են ենթարկվում։
— Ինձ բոլոր աստղերն են ենթարկվում,- ասաց թագավորը։ (որ — դուրս եկավ, իրեն- ինձ)

Ճանապարհորդը պատմում էր, որ ինքը շատ տարօրինակ մարդկանց է տեսել։
— Ես շատ տարօրինակ մարդկանց եմ տեսել,- պատմում էր ճանապարհորդը։ (որ — դուրս եկավ, ինքը — ես, է տեսել — եմ տեսել)

Գործարար մարդը պնդում էր, որ ինքը կարող է գնել նոր հայտնաբերված աստղերը։
— Ես կարող եմ գնել նոր հայտնաբերված աստղերը,- պնդում էր գործարար մարդը։ (որ — դուրս եկավ, ինքը — ես, կարող է — կարող եմ)

Աշխարհագրագետը հարցնում էր, թե նորահայտ մոլորակի վրա օվկիանոս կա՛ արդյոք։
— Նորահայտ մոլորակի վրա օվկիանոս կա՛ արդյոք,- հարցնում էր աշխարհագրագետը։ (թե- դուրս եկավ)

Գայլը տեսավ, որ հովիվներն իրենց վրանում գառան միս են ուտում ու նախատեց, թե ի՛նչ հարայհրոց կբարձրացնեին, եթե միս ուտողն ինքը լիներ:
— Ի՛նչ հարայհրոց կբարձրացնեին, եթե միս ուտողն ես լինեի,- նախատեց գայլը, երբ տեսավ, որ հովիվներն իրենց վրանում գառան միս են ուզում։ (թե — դուրս եկավ, ինքը- ես, լիներ — լինեի)

Նախագծի անվանումը՝ <<Կենդանի  օրգանիզմի  քիմիան>>

Մասնակիցներ.Հետազոտական  վարժարանի  9-րդ դաս. սովորողներ

Բովանդակությունը.  Կենսական տարրերը` մակրո-, միկրո-, ուլտրատարրեր: Կենդանի և անկենդան  աշխարհների  նմանությունները  և  տարբերությունները: Բջջի  բաղադրությունը՝ կենսաբանորեն  ակտիվ  նյութերը  կյանքի  միավորում` բջջում:  Սպիտակուցների, Ճարպերի, ածխաջրերի, նուկլեինաթթուների  և  վիտամինների դերը կենդանի  օրգանիզմում:

Հարցադրումներ.

• Որո՞նք են  կենդանի  օրգանիզմի  հիմնական  տարրերը (մակրո-, միկրո-, ուլտրատարրերը։
  Մակրոտարրեր – սրանք օրգանիզմում առկա են մեծ քանակությամբ և կազմում են նրա զանգվածի զգալի մասը։ Դրանք ներառում են հիմնականում հետևյալ տարրերը.
  • Ածխածին (C)Թթվածին (O)Ազոտ (N)Ծծումբ (S)Ջրածին (H)Ֆոսֆոր (P)
  Մակրոտարրերը կազմում են օրգանիզմի ընդհանուր զանգվածի մոտ 95%-ը։
• Միկրոտարրեր – սրանք օրգանիզմում առկա են փոքր քանակությամբ, բայց շատ կարևոր են կենսագործունեության համար։ Դրանք են՝
  • Երկաթ (Fe)
  • Պղինձ (Cu)
  • Ցինկ (Zn)
  • Մագնեզիում (Mg)
  • Մանգան (Mn)
  • Յոդ (I)
  • Կոբալտ (Co)
  Միկրոտարրերը անհրաժեշտ են կենսաբանական բազմաթիվ գործընթացների համար, այդ թվում՝ ֆերմենտների ակտիվության համար։
• Ուլտրատարրեր – սրանք օրգանիզմում առկա են շատ փոքր քանակությամբ, սակայն կարևոր դեր ունեն։ Դրանք են՝
  • Ուրան (U)
  • Սելեն (Se)
  • Վանադիում (V) և այլ տարրեր։
    Ուլտրատարրերը կարող են անհրաժեշտ լինել որոշակի բջիջների կամ հյուսվածքների ճիշտ աշխատանքի համար։
• Կենդանի  աշխարհը  քանի՞ <<թագավորության>>  է  բաժանվում։
  Կենդանի աշխարհը դասակարգվում է հինգ թագավորության, որոնք ընդգրկում են կյանքի բոլոր ձևերը։ Ահա այդ թագավորությունները՝
  Մոներաներ (Monera) – ներառում է պրոկարիոտ օրգանիզմներ, այսինքն՝ բջիջներ առանց կորիզի, ինչպիսիք են բակտերիաները և կապտականաչ ջրիմուռները։
  Պրոտիստներ (Protista) – ներառում է միաբջիջ էուկարիոտ օրգանիզմներ, ինչպիսիք են ամեաբաները, պարամեցումը և որոշ ջրիմուռներ։
  Սնկեր (Fungi) – սրանք հիմնականում բազմաբջիջ օրգանիզմներ են, որոնք սնվում են այլ օրգանիզմների օրգանական նյութերով։ Սնկերի օրինակներ են խմորասնկերը, բորբոսները և սնկերը։
  Բույսեր (Plantae) – ընդգրկում է ֆոտոսինթեզի ունակ, բազմաբջիջ էուկարիոտ օրգանիզմներ, ինչպիսիք են ծառերը, ծաղիկները և մոլախոտերը։
  Կենդանիներ (Animalia) – բազմաբջիջ էուկարիոտ օրգանիզմներ են, որոնք հիմնականում ակտիվ շարժվում են և սնվում օրգանական նյութերով։ Այս թագավորությունում են գտնվում մարդիկ, կաթնասունները, թռչունները, ձկները և այլ կենդանիներ։
  Այս դասակարգումը հիմնված է օրգանիզմների կառուցվածքի, բջջային կազմության և կենսաբանական գործառույթների վրա։
• Ո՞րն է  կենդանի  օրգանիզմի  կառուցվածքային  միավորը,  ինչպիսի՞ կենսաբանորեն  ակտիվ  նյութեր  կան  նրա  բաղադրության  մեջ։
  Կենդանի օրգանիզմի կառուցվածքային հիմնական միավորը բջիջն է։ Բջիջը կյանքի փոքրագույն միավորն է, որը կարող է ինքնուրույն գոյատևել, աճել, զարգանալ և վերարտադրվել։
• Բջիջի բաղադրության մեջ կան մի շարք կենսաբանորեն ակտիվ նյութեր, որոնցից ամենակարևորներն են՝
• Սպիտակուցներ – կազմում են բջիջների կառուցվածքի ու ֆունկցիաների հիմքը։ Սպիտակուցները կատալիզում են կենսաքիմիական ռեակցիաները (ֆերմենտների տեսքով), կատարում կառուցվածքային և հաղորդական գործառույթներ։
• Ածխաջրեր – էներգիայի հիմնական աղբյուրն են բջջի համար և նաև մասնակցում են կառուցվածքային գործառույթներին (օրինակ՝ բջջաթաղանթի կազմության մեջ)։
• Լիպիդներ – ճարպեր և ճարպանման նյութեր են, որոնք կատարում են էներգիայի պահեստավորման և բջջաթաղանթների կառուցվածքային գործառույթ։
• Նուկլեինաթթուներ – ԴՆԹ-ն և ՌՆԹ-ն պարունակում են գենետիկ տեղեկատվությունը, որն անհրաժեշտ է բջիջների աճի, վերարտադրության և կենսագործունեության համար։
• Վիտամիններ և հանքային նյութեր – փոքր քանակությամբ անհրաժեշտ տարրեր են, որոնք մասնակցում են կենսաբանական ռեակցիաներին՝ լինելով կոֆակտորներ կամ կոֆերմենտներ։
• Այս նյութերն ապահովում են բջիջի կենսագործունեության բոլոր գործընթացները՝ սկսած էներգիայի ստացումից մինչև նյութափոխանակություն և տեղեկատվության փոխանցում։
• Ինչպիսի՞  օրգանական  և  անօրգանական  նյութեր  կան  կենդանի  օրգանիզմում։
  Կենդանի օրգանիզմների բաղադրության մեջ առկա են թե՛ օրգանական, թե՛ անօրգանական նյութեր, որոնք ունեն տարբեր կենսաբանական դերեր։
• Օրգանական նյութեր
• Սպիտակուցներ – կազմված են ամինաթթուներից և ապահովում են կառուցվածքային, ֆունկցիոնալ և կատալիտիկ դերեր (օրինակ՝ ֆերմենտները)։
• Ածխաջրեր – ներառում են գլյուկոզան, գլիկոլը, օսլան և շաքարները, որոնք հիմնականում ծառայում են որպես էներգիայի աղբյուր կամ կառուցվածքային բաղադրիչներ։
• Լիպիդներ – բաղկացած են ճարպերից, յուղերից, ֆոսֆոլիպիդներից և ստերոիդներից։ Դրանք ծառայում են որպես էներգիայի պահեստարան և կառուցվածքային տարրեր, մասնավորապես բջջաթաղանթում։
• Նուկլեինաթթուներ – ԴՆԹ-ն և ՌՆԹ-ն պարունակում են գենետիկ տեղեկատվությունը, որը կարևոր է բջիջների աճի, զարգացմաբ ու վերարտադրման համար։
• Վիտամիններ – կենսագործունեության կարգավորման համար անհրաժեշտ օրգանական նյութեր են, որոնք կարևոր են նյութափոխանակության համար։
• Անօրգանական նյութեր
• Ջուր – օրգանիզմի հիմնական բաղադրիչն է (կազմում է մոտ 70%), մասնակցում է նյութափոխանակության ռեակցիաներին և ապահովում է բջիջներում կենսաքիմիական գործընթացների ճիշտ ընթացքը։
• Հանքային աղեր – ներառում են նատրիումի, կալիումի, կալցիումի, մագնեզիումի աղեր, որոնք մասնակցում են բջջային հաղորդակցությանը, մկանների կծկմանը և այլ ֆիզիոլոգիական գործընթացներին։
• Գազեր – թթվածինն (O₂) անհրաժեշտ է շնչառության համար, իսկ ածխաթթու գազը (CO₂) հանդիսանում է նյութափոխանակության արգասիք։
• Այս նյութերը համատեղ ապահովում են օրգանիզմի կառուցվածքային և ֆունկցիոնալ ամբողջականությունը, ինչպես նաև կենսագործունեության տարբեր գործընթացների արդյունավետությունը։
• Ինչու՞  են  գիտնականներն  ասում. «Կյանքը սպիտակուցների  գոյության  ձևն  է…»։
  Գիտնականներն ասում են, որ «կյանքը սպիտակուցների գոյության ձևն է», քանի որ սպիտակուցները կենսաբանական համակարգերում ունեն առանցքային դեր՝ կատարելով այնպիսի ֆունկցիաներ, որոնք անհրաժեշտ են կյանքի գոյության համար։ Ահա մի քանի պատճառ, թե ինչու է այս արտահայտությունն օգտագործվում.
• Որո՞նք  են  սպիտակուցների, ածխաջրերի, ճարպերի, նուկլեինաթթուների, վիտամինների  գործառույթները  կենդանի  օրգանիզմում:
  Սպիտակուցները, ածխաջրերը, ճարպերը, նուկլեինաթթուները և վիտամինները բոլորն ունեն կարևոր գործառույթներ կենդանի օրգանիզմներում՝ ապահովելով կենսագործունեության և նյութափոխանակության ճիշտ ընթացքը։ Ահա դրանց գլխավոր գործառույթները:
• 1. Սպիտակուցների գործառույթները
• Կառուցվածքային դեր: Սպիտակուցները կազմում են բջիջների և օրգանների կառուցվածքը (օրինակ՝ մկանները, մաշկը, եղունգները, մազերը)։
• Ֆերմենտատիկ դեր: Սպիտակուցները ֆերմենտներ են, որոնք կատալիզում են կենսաբանական ռեակցիաները և ապահովում նյութափոխանակության անցկացման արագությունը։
• Տրանսպորտային դեր: Սպիտակուցները կարող են փոխադրել նյութեր՝ օրինակ՝ հեմոգլոբինը, որը թթվածինն անցկացնում է արյունով։
• Հորմոնալ դեր: Որոշ սպիտակուցներ հանդիսանում են հորմոններ, որոնք կարգավորում են օրգանիզմի կենսաբանական գործընթացները (օրինակ՝ ինսուլին)։
• Պաշտպանիչ դեր: Սպիտակուցները մասնակցում են իմունային համակարգի աշխատանքին՝ հակամարմինների միջոցով պաշտպանելով օրգանիզմը վարակներից։
• 2. Ածխաջրերի (շաքարների) գործառույթները
• Էներգիայի աղբյուր: Ածխաջրերը կարևոր էներգիայի աղբյուր են, հատկապես գլյուկոզան, որը բջիջները վերածում են էներգիայի՝ ATP-ի տեսքով։
• Էներգիայի պահեստավորում: Ածխաջրերը կարող են պահեստավորվել որպես ստերիլ օսլա (բույսերում) կամ գլիկոգեն (կենդանիներում) և ազատվել անհրաժեշտության դեպքում։
• Կառուցվածքային դեր: Բույսերի բջիջների պատը հիմնականում կազմված է ցելյուլոզայից՝ մի տեսակ ածխաջրից։
• 3. Ճարպերի (լիպիդների) գործառույթները
• Էներգիայի պահեստավորում: Ճարպերը վառելիքի կարևոր աղբյուր են և օրգանիզմում պահվում են որպես էներգիայի ռեզերվ։
• Կառուցվածքային դեր: Լիպիդները կազմում են բջջաթաղանթների հիմնական բաղադրիչը (ֆոսֆոլիպիդներ), որոնք անհրաժեշտ են բջիջների ներքին և արտաքին միջավայրերի առկայության համար։
• Թթվածնից պաշտպանություն: Ճարպերը հանդիսանում են մեկուսիչ նյութեր, որոնք պաշտպանում են օրգանիզմը ցածր ջերմաստիճանից, օրինակ՝ ճարպի շերտերը՝ մարմնի ջերմության պահպանման համար։
• Հորմոնալ դեր: Բազմաթիվ հորմոններ (օրինակ՝ ստերոիդներ) են կազմված ճարպերից։
• Նուկլեինաթթուների գործառույթները
• Գենետիկ տեղեկատվություն: ԴՆԹ-ն (դեօքսիռիբոնուկլեինաթթու) պարունակում է բոլոր օրգանիզմների գենետիկ ծրագիրը, որը պատասխանատու է բջիջների ու օրգանիզմների աճի, զարգացման և վերարտադրման համար։
• Ռեակցիաների վերահսկում: ՌՆԹ-ն (ռիբոնուկլեինաթթու) կարգավորում է ԴՆԹ-ի տվյալների փոխանցումը բջջի տարբեր հատվածներում՝ ապահովելով ֆունկցիաների ճիշտ իրականացում։
• 5. Վիտամինների գործառույթները
• Կոֆակտորներ: Վիտամինները հաճախ գործում են որպես ֆերմենտների կոֆակտորներ՝ օգնելով տարբեր կենսաբանական ռեակցիաների կատարմանը։ Օրինակ՝ վիտամին B12-ը կարևոր է արյան հոսքի և նյութափոխանակության համար։
• Իմունային համակարգի աջակցություն: Դրանք պաշտպանում են օրգանիզմը վարակներից, օրինակ՝ վիտամին C-ն ամրապնդում է իմունային համակարգը։
• Բնութական դեր: Վիտամին D-ն անհրաժեշտ է կալցիումի ճիշտ յուրացման համար՝ ոսկորների զարգացման և պահպանման համար։
• Այս բոլոր նյութերը աշխատում են միասին՝ ապահովելով օրգանիզմի ճիշտ գործունեությունը, և յուրաքանչյուրի դերը միանգամայն կարևոր է կենսագործունեության համար։
  
• Նախագծի անվանումը՝ <<Կենդանի  օրգանիզմի  քիմիան>>
• Մասնակիցներ.Հետազոտական  վարժարանի  9-րդ դաս. սովորողներ
• Բովանդակությունը.  Կենսական տարրերը` մակրո-, միկրո-, ուլտրատարրեր: Կենդանի և անկենդան  աշխարհների  նմանությունները  և  տարբերությունները: Բջջի  բաղադրությունը՝ կենսաբանորեն  ակտիվ  նյութերը  կյանքի  միավորում` բջջում:  Սպիտակուցների, Ճարպերի, ածխաջրերի, նուկլեինաթթուների  և  վիտամինների դերը կենդանի  օրգանիզմում:
• Հարցադրումներ.
• Որո՞նք են  կենդանի  օրգանիզմի  հիմնական  տարրերը (մակրո-, միկրո-, ուլտրատարրերը։
  Մակրոտարրեր – սրանք օրգանիզմում առկա են մեծ քանակությամբ և կազմում են նրա զանգվածի զգալի մասը։ Դրանք ներառում են հիմնականում հետևյալ տարրերը.
  • Ածխածին (C)Թթվածին (O)Ազոտ (N)Ծծումբ (S)Ջրածին (H)Ֆոսֆոր (P)
  Մակրոտարրերը կազմում են օրգանիզմի ընդհանուր զանգվածի մոտ 95%-ը։
• Միկրոտարրեր – սրանք օրգանիզմում առկա են փոքր քանակությամբ, բայց շատ կարևոր են կենսագործունեության համար։ Դրանք են՝
  • Երկաթ (Fe)
  • Պղինձ (Cu)
  • Ցինկ (Zn)
  • Մագնեզիում (Mg)
  • Մանգան (Mn)
  • Յոդ (I)
  • Կոբալտ (Co)
  Միկրոտարրերը անհրաժեշտ են կենսաբանական բազմաթիվ գործընթացների համար, այդ թվում՝ ֆերմենտների ակտիվության համար։
• Ուլտրատարրեր – սրանք օրգանիզմում առկա են շատ փոքր քանակությամբ, սակայն կարևոր դեր ունեն։ Դրանք են՝
  • Ուրան (U)
  • Սելեն (Se)
  • Վանադիում (V) և այլ տարրեր։
    Ուլտրատարրերը կարող են անհրաժեշտ լինել որոշակի բջիջների կամ հյուսվածքների ճիշտ աշխատանքի համար։
• Կենդանի  աշխարհը  քանի՞ <<թագավորության>>  է  բաժանվում։
  Կենդանի աշխարհը դասակարգվում է հինգ թագավորության, որոնք ընդգրկում են կյանքի բոլոր ձևերը։ Ահա այդ թագավորությունները՝
  Մոներաներ (Monera) – ներառում է պրոկարիոտ օրգանիզմներ, այսինքն՝ բջիջներ առանց կորիզի, ինչպիսիք են բակտերիաները և կապտականաչ ջրիմուռները։
  Պրոտիստներ (Protista) – ներառում է միաբջիջ էուկարիոտ օրգանիզմներ, ինչպիսիք են ամեաբաները, պարամեցումը և որոշ ջրիմուռներ։
  Սնկեր (Fungi) – սրանք հիմնականում բազմաբջիջ օրգանիզմներ են, որոնք սնվում են այլ օրգանիզմների օրգանական նյութերով։ Սնկերի օրինակներ են խմորասնկերը, բորբոսները և սնկերը։
  Բույսեր (Plantae) – ընդգրկում է ֆոտոսինթեզի ունակ, բազմաբջիջ էուկարիոտ օրգանիզմներ, ինչպիսիք են ծառերը, ծաղիկները և մոլախոտերը։
  Կենդանիներ (Animalia) – բազմաբջիջ էուկարիոտ օրգանիզմներ են, որոնք հիմնականում ակտիվ շարժվում են և սնվում օրգանական նյութերով։ Այս թագավորությունում են գտնվում մարդիկ, կաթնասունները, թռչունները, ձկները և այլ կենդանիներ։
  Այս դասակարգումը հիմնված է օրգանիզմների կառուցվածքի, բջջային կազմության և կենսաբանական գործառույթների վրա։
• Ո՞րն է  կենդանի  օրգանիզմի  կառուցվածքային  միավորը,  ինչպիսի՞ կենսաբանորեն  ակտիվ  նյութեր  կան  նրա  բաղադրության  մեջ։
  Կենդանի օրգանիզմի կառուցվածքային հիմնական միավորը բջիջն է։ Բջիջը կյանքի փոքրագույն միավորն է, որը կարող է ինքնուրույն գոյատևել, աճել, զարգանալ և վերարտադրվել։
• Բջիջի բաղադրության մեջ կան մի շարք կենսաբանորեն ակտիվ նյութեր, որոնցից ամենակարևորներն են՝
• Սպիտակուցներ – կազմում են բջիջների կառուցվածքի ու ֆունկցիաների հիմքը։ Սպիտակուցները կատալիզում են կենսաքիմիական ռեակցիաները (ֆերմենտների տեսքով), կատարում կառուցվածքային և հաղորդական գործառույթներ։
• Ածխաջրեր – էներգիայի հիմնական աղբյուրն են բջջի համար և նաև մասնակցում են կառուցվածքային գործառույթներին (օրինակ՝ բջջաթաղանթի կազմության մեջ)։
• Լիպիդներ – ճարպեր և ճարպանման նյութեր են, որոնք կատարում են էներգիայի պահեստավորման և բջջաթաղանթների կառուցվածքային գործառույթ։
• Նուկլեինաթթուներ – ԴՆԹ-ն և ՌՆԹ-ն պարունակում են գենետիկ տեղեկատվությունը, որն անհրաժեշտ է բջիջների աճի, վերարտադրության և կենսագործունեության համար։
• Վիտամիններ և հանքային նյութեր – փոքր քանակությամբ անհրաժեշտ տարրեր են, որոնք մասնակցում են կենսաբանական ռեակցիաներին՝ լինելով կոֆակտորներ կամ կոֆերմենտներ։
• Այս նյութերն ապահովում են բջիջի կենսագործունեության բոլոր գործընթացները՝ սկսած էներգիայի ստացումից մինչև նյութափոխանակություն և տեղեկատվության փոխանցում։
• Ինչպիսի՞  օրգանական  և  անօրգանական  նյութեր  կան  կենդանի  օրգանիզմում։
  Կենդանի օրգանիզմների բաղադրության մեջ առկա են թե՛ օրգանական, թե՛ անօրգանական նյութեր, որոնք ունեն տարբեր կենսաբանական դերեր։
• Օրգանական նյութեր
• Սպիտակուցներ – կազմված են ամինաթթուներից և ապահովում են կառուցվածքային, ֆունկցիոնալ և կատալիտիկ դերեր (օրինակ՝ ֆերմենտները)։
• Ածխաջրեր – ներառում են գլյուկոզան, գլիկոլը, օսլան և շաքարները, որոնք հիմնականում ծառայում են որպես էներգիայի աղբյուր կամ կառուցվածքային բաղադրիչներ։
• Լիպիդներ – բաղկացած են ճարպերից, յուղերից, ֆոսֆոլիպիդներից և ստերոիդներից։ Դրանք ծառայում են որպես էներգիայի պահեստարան և կառուցվածքային տարրեր, մասնավորապես բջջաթաղանթում։
• Նուկլեինաթթուներ – ԴՆԹ-ն և ՌՆԹ-ն պարունակում են գենետիկ տեղեկատվությունը, որը կարևոր է բջիջների աճի, զարգացմաբ ու վերարտադրման համար։
• Վիտամիններ – կենսագործունեության կարգավորման համար անհրաժեշտ օրգանական նյութեր են, որոնք կարևոր են նյութափոխանակության համար։
• Անօրգանական նյութեր
• Ջուր – օրգանիզմի հիմնական բաղադրիչն է (կազմում է մոտ 70%), մասնակցում է նյութափոխանակության ռեակցիաներին և ապահովում է բջիջներում կենսաքիմիական գործընթացների ճիշտ ընթացքը։
• Հանքային աղեր – ներառում են նատրիումի, կալիումի, կալցիումի, մագնեզիումի աղեր, որոնք մասնակցում են բջջային հաղորդակցությանը, մկանների կծկմանը և այլ ֆիզիոլոգիական գործընթացներին։
• Գազեր – թթվածինն (O₂) անհրաժեշտ է շնչառության համար, իսկ ածխաթթու գազը (CO₂) հանդիսանում է նյութափոխանակության արգասիք։
• Այս նյութերը համատեղ ապահովում են օրգանիզմի կառուցվածքային և ֆունկցիոնալ ամբողջականությունը, ինչպես նաև կենսագործունեության տարբեր գործընթացների արդյունավետությունը։
• Ինչու՞  են  գիտնականներն  ասում. «Կյանքը սպիտակուցների  գոյության  ձևն  է…»։
  Գիտնականներն ասում են, որ «կյանքը սպիտակուցների գոյության ձևն է», քանի որ սպիտակուցները կենսաբանական համակարգերում ունեն առանցքային դեր՝ կատարելով այնպիսի ֆունկցիաներ, որոնք անհրաժեշտ են կյանքի գոյության համար։ Ահա մի քանի պատճառ, թե ինչու է այս արտահայտությունն օգտագործվում.
• Որո՞նք  են  սպիտակուցների, ածխաջրերի, ճարպերի, նուկլեինաթթուների, վիտամինների  գործառույթները  կենդանի  օրգանիզմում:
  Սպիտակուցները, ածխաջրերը, ճարպերը, նուկլեինաթթուները և վիտամինները բոլորն ունեն կարևոր գործառույթներ կենդանի օրգանիզմներում՝ ապահովելով կենսագործունեության և նյութափոխանակության ճիշտ ընթացքը։ Ահա դրանց գլխավոր գործառույթները:
• 1. Սպիտակուցների գործառույթները
• Կառուցվածքային դեր: Սպիտակուցները կազմում են բջիջների և օրգանների կառուցվածքը (օրինակ՝ մկանները, մաշկը, եղունգները, մազերը)։
• Ֆերմենտատիկ դեր: Սպիտակուցները ֆերմենտներ են, որոնք կատալիզում են կենսաբանական ռեակցիաները և ապահովում նյութափոխանակության անցկացման արագությունը։
• Տրանսպորտային դեր: Սպիտակուցները կարող են փոխադրել նյութեր՝ օրինակ՝ հեմոգլոբինը, որը թթվածինն անցկացնում է արյունով։
• Հորմոնալ դեր: Որոշ սպիտակուցներ հանդիսանում են հորմոններ, որոնք կարգավորում են օրգանիզմի կենսաբանական գործընթացները (օրինակ՝ ինսուլին)։
• Պաշտպանիչ դեր: Սպիտակուցները մասնակցում են իմունային համակարգի աշխատանքին՝ հակամարմինների միջոցով պաշտպանելով օրգանիզմը վարակներից։
• 2. Ածխաջրերի (շաքարների) գործառույթները
• Էներգիայի աղբյուր: Ածխաջրերը կարևոր էներգիայի աղբյուր են, հատկապես գլյուկոզան, որը բջիջները վերածում են էներգիայի՝ ATP-ի տեսքով։
• Էներգիայի պահեստավորում: Ածխաջրերը կարող են պահեստավորվել որպես ստերիլ օսլա (բույսերում) կամ գլիկոգեն (կենդանիներում) և ազատվել անհրաժեշտության դեպքում։
• Կառուցվածքային դեր: Բույսերի բջիջների պատը հիմնականում կազմված է ցելյուլոզայից՝ մի տեսակ ածխաջրից։
• 3. Ճարպերի (լիպիդների) գործառույթները
• Էներգիայի պահեստավորում: Ճարպերը վառելիքի կարևոր աղբյուր են և օրգանիզմում պահվում են որպես էներգիայի ռեզերվ։
• Կառուցվածքային դեր: Լիպիդները կազմում են բջջաթաղանթների հիմնական բաղադրիչը (ֆոսֆոլիպիդներ), որոնք անհրաժեշտ են բջիջների ներքին և արտաքին միջավայրերի առկայության համար։
• Թթվածնից պաշտպանություն: Ճարպերը հանդիսանում են մեկուսիչ նյութեր, որոնք պաշտպանում են օրգանիզմը ցածր ջերմաստիճանից, օրինակ՝ ճարպի շերտերը՝ մարմնի ջերմության պահպանման համար։
• Հորմոնալ դեր: Բազմաթիվ հորմոններ (օրինակ՝ ստերոիդներ) են կազմված ճարպերից։
• Նուկլեինաթթուների գործառույթները
• Գենետիկ տեղեկատվություն: ԴՆԹ-ն (դեօքսիռիբոնուկլեինաթթու) պարունակում է բոլոր օրգանիզմների գենետիկ ծրագիրը, որը պատասխանատու է բջիջների ու օրգանիզմների աճի, զարգացման և վերարտադրման համար։
• Ռեակցիաների վերահսկում: ՌՆԹ-ն (ռիբոնուկլեինաթթու) կարգավորում է ԴՆԹ-ի տվյալների փոխանցումը բջջի տարբեր հատվածներում՝ ապահովելով ֆունկցիաների ճիշտ իրականացում։
• 5. Վիտամինների գործառույթները
• Կոֆակտորներ: Վիտամինները հաճախ գործում են որպես ֆերմենտների կոֆակտորներ՝ օգնելով տարբեր կենսաբանական ռեակցիաների կատարմանը։ Օրինակ՝ վիտամին B12-ը կարևոր է արյան հոսքի և նյութափոխանակության համար։
• Իմունային համակարգի աջակցություն: Դրանք պաշտպանում են օրգանիզմը վարակներից, օրինակ՝ վիտամին C-ն ամրապնդում է իմունային համակարգը։
• Բնութական դեր: Վիտամին D-ն անհրաժեշտ է կալցիումի ճիշտ յուրացման համար՝ ոսկորների զարգացման և պահպանման համար։
• Այս բոլոր նյութերը աշխատում են միասին՝ ապահովելով օրգանիզմի ճիշտ գործունեությունը, և յուրաքանչյուրի դերը միանգամայն կարևոր է կենսագործունեության համար։
• Անհատական  աշխատանքներ՝<<Սպիտակուցների, ածխաջրերի, ճարպերի, նուկլեինաթթուների, վիտամինների  գործառույթները  կենդանի  օրգանիզմում>>:

Present perfect
Assignment 1.
Complete the sentences using the present perfect form of the verbs in brackets.

I haven’t had breakfast yet. Would you like to have it with me?
I have never been to the Himalayas, but I’d like to go.
We have known the truth since the beginning.
They have bought a very expensive car.
They have just gotten married.
What have you done?
Have you ever worked abroad?
She has already found a solution.
I think I have seen this picture before.
Have you ever met a celebrity?

Assignment 2.
Choose for or since to complete the following present perfect sentences.

1.I’ve had this car for years.

2.We’ve known each other since we were in school.

3.I haven’t eaten anything since this morning.

4.She hasn’t slept for two days.

5.I have wanted to be a writer since I was a child.

6.We’ve been together for over ten years.

7.I haven’t seen John since last July.

8.It hasn’t rained for a long time.

9.She’s worked in this bank for 25 years.

10.She’s worked in this bank since it first opened.

Assignment 3.
Have you spoken to Mr. Jackson yet?

He hasn’t found a job yet.

She has just bought a new jacket.

Have you done your homework this week?

I have just eaten breakfast.

Have you finished your homework yet?

The film has already started.

I haven’t read his new book yet.

Have you spoken to him yet?

The film has already started.

Look! She has bought a new dress!

Jenny went to the park yesterday.

We have been swimming every day this week.

Susan and Jane weren’t at home last Monday.

Have you ever visited London?

Has Nick traveled around the world yet?

Jim broke the vase 2 hours ago.

Where were you yesterday?

Have you done your homework yet?

I was angry with my friend last night.

Have you ever been to Rome?

Have you had lunch yet?

I haven’t found the keys that I lost yet.

I have known Peter since I was 5 years old.

I have lost my pen. Can I use yours?

A: “Where’s Celine?” B: “She has just left.”

I’ve been here for a week.

We ‘ve never eaten sushi before.

We’ve known each other since we were children.

Has it stopped raining yet?

Բովանդակությունը.  Կենսական տարրերը` մակրո-, միկրո-, ուլտրատարրեր: Կենդանի և անկենդան  աշխարհների  նմանությունները  և  տարբերությունները: Բջջի  բաղադրությունը՝ կենսաբանորեն  ակտիվ  նյութերը  կյանքի  միավորում` բջջում:  Սպիտակուցների, Ճարպերի, ածխաջրերի, նուկլեինաթթուների  և  վիտամինների դերը կենդանի  օրգանիզմում:

Հարցադրումներ.

• Որո՞նք են  կենդանի  օրգանիզմի  հիմնական  տարրերը (մակրո-, միկրո-, ուլտրատարրերը)
  Մակրո տարրերն անհրաժեշտ են օրգանիզմին մեծ քանակությամբ և կազմում են նրա կառուցվածքային բաղադրիչները։
  Ածխածին (C) , Ջրածին (H) ,Թթվածին (O) , Ազոտ (N)
  
  Միկրատարրերը տարրերը պահանջվում են փոքր քանակությամբ, սակայն կարևոր դեր են խաղում օրգանիզմի ֆունկցիաներում։ Նրանց մեջ են՝
  Ալյումին (Al), Այսին (Fe) ,Կոպեր (Cu) ,Մանգան (Mn)
  
  Ուլտրատարրերը տարրերը նույնպես պետք է լինեն փոքր քանակներով, սակայն անհրաժեշտ են որոշակի ֆունկցիաների համար։ Դրանք ներառում են՝
  Յոդ (I) , Ֆլուոր (F) , Սելենիում (Se)
• Կենդանի  աշխարհը  քանի՞ <<թագավորության>>  է  բաժանվում
  Կենդանիների աշխարհը բաժանվում է կենդանիների, սնկերի, բույսերի, կոտորակվողների, վիրուսների թագավորությունների։
• Ո՞րն է  կենդանի  օրգանիզմի  կառուցվածքային  միավորը,  ինչպիսի՞ կենսաբանորեն  ակտիվ  նյութեր  կան  նրա  բաղադրության  մեջ
  
  Կենդանի օրգանիզմի կառուցվածքային միավորը բջիջն է։
  Բջջի կազմի մեջ մտնող կենսաբանորեն ակտիվ նյութերն են՝
  Սպիտակուցներ – Կազմում են բջջի հիմնական կառուցվածքները և մասնակցում են կենսաբանական բազմաթիվ գործընթացներին, օրինակ՝ ֆերմենտները, որոնք արագացնում են քիմիական ռեակցիաները։
  Լիպիդներ – Օգտագործվում են որպես էներգիայի աղբյուր, մասնակցում են բջջաթաղանթի ձևավորմանը և պաշտպանում բջիջը։
  Ածխաջրեր – Գլխավոր էներգիայի աղբյուրն են և մասնակցում են որոշ կառուցվածքային ու կենսաբանական գործընթացներին։
  Նուկլեինաթթուներ – Դրանք ԴՆԹ-ն ու ՌՆԹ-ն են, որոնք պահպանում և փոխանցում են գենետիկական տեղեկատվությունը, ապահովում են սպիտակուցների սինթեզը։
• Ինչպիսի՞  օրգանական  և  անօրգանական  նյութեր  կան  կենդանի  օրգանիզմում
  
  ՕՐԳԱՆԱԿԱՆ ՆՅՈՒԹԵՐ
  Սպիտակուցներ – Կազմված են ամինաթթուներից և ծառայում են որպես բջիջների հիմնական կառուցվածքային բաղադրիչներ, նաև ունեն ֆերմենտային և կարգավորիչ դերեր։
  
  Ածխաջրեր – Գլխավոր էներգիայի աղբյուր են։ Օրինակ՝ գլյուկոզը էներգիա է ապահովում բջջի նյութափոխանակության համար, իսկ գլիկոլենը ծառայում է որպես պահուստային նյութ։
  
  Լիպիդներ (ճարպեր և յուղեր) – Օգտագործվում են որպես էներգիայի պահուստ, կազմում են բջջաթաղանթները և ապահովում են ջերմային պաշտպանություն։
  
  Նուկլեինաթթուներ – ԴՆԹ-ն ու ՌՆԹ-ն պահպանում և փոխանցում են գենետիկական տեղեկատվությունը, ապահովելով սպիտակուցների սինթեզը և ժառանգական հատկանիշների փոխանցումը։
  
  ԱՆՕՐԳԱՆԱԿԱՆ ՆՅՈՒԹԵՐ
  Ջուր – Բջիջների հիմնական բաղադրիչն է, ապահովում է նյութափոխանակության գործընթացների իրականացումը և լուծում է շատ նյութեր՝ հեշտացնելով նրանց փոխադրումը բջջում։
  
  Հանքային աղեր – Կալցիում, նատրիում, կալիում, մագնեզիում և այլ հանքանյութեր մասնակցում են բջջային գործառույթների կարգավորմանը։ Օրինակ, կալցիումը կարևոր է ոսկրերի և ատամների ամրության համար, իսկ նատրիումն ու կալիումը ապահովում են բջիջների էլեկտրոլիտային հավասարակշռությունը։
  
  Օդերևութաբանական գազեր – Օրգանիզմներում հաճախ հանդիպում են թթվածինն ու ածխաթթու գազը։ Թթվածինը մասնակցում է շնչառությանը, իսկ ածխաթթու գազը արտազատվում է որպես շնչառության արդյունք։
• Ինչու՞  են  գիտնականներն  ասում. «Կյանքը սպիտակուցների  գոյության  ձևն  է…»
  Գիտնականներն ասում են, որ «կյանքը սպիտակուցների գոյության ձևն է», քանի որ սպիտակուցները կենսաբանական հսկայական կարևորություն ունեն բոլոր կենդանի օրգանիզմների համար։ Սպիտակուցները բնական նյութեր են, որոնք կազմված են ամինաթթուներից և կատարում են բազմաթիվ կենսական գործառույթներ։
• Որո՞նք  են  սպիտակուցների, ածխաջրերի, ճարպերի, նուկլեինաթթուների, վիտամինների  գործառույթները  կենդանի  օրգանիզմում:

Սպիտակուցները կազմում են մկանները, ոսկորները, և տարբեր բջիջների կառուցվածքը: Սպիտակուցները ֆերմենտներ են, որոնք արագացնում են կենսաքիմիական արձանագրությունները: Օրինակ, հեմոգլոբինը, որը սպիտակուց է, փոխադրում է թթվածին արյան միջոցով: Որոշ հորմոններ, որոնք կարգավորում են օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական պրոցեսները, սպիտակուցային բնույթ ունեն: Որոշ սպիտակուցներ, օրինակ, հակամարմինները, պաշտպանում են օրգանիզմը վարակներից:

Ածխաջրերը հիմնական էներգիայի աղբյուրն են, որոնք մարմինը օգտագործում է էներգիա արտադրելու համար: Բուսական ածխաջրերը (օրինակ, ստարչը) պահեստավորվում են որպես էներգիա, և կարող են օգտագործվել անհրաժեշտության դեպքում: Որոշ ածխաջրեր, օրինակ, անտակտները, կարևոր են բջիջների կառուցվածքում: Ածխաջրերը օգնում են պահպանել մարմնի ջերմաստիճանը:

Ճարպերը էներգիայի կարևոր աղբյուր են, և նրանք մարմնում պահվում են որպես պահուստային էներգիա: Ճարպերը կազմում են բջիջների մեմբրանները, ապահովելով նրանց կայունությունը: Որոշ ճարպեր մասնակցում են հորմոնների արտադրությանը: Ճարպերը օրգանիզմում անհրաժեշտ են որոշ վիտամինների (A, D, E, K) լուծելիության համար:

Դրանք (DNA և RNA) փոխադրում և պահպանում են գենետիկական տեղեկատվությունը։ RNA-ն մասնակցում է սպիտակուցների սինթեզին՝ ապահովելով, որ համապատասխան սպիտակուցները արտադրվեն: Նուկլեինաթթուները մասնակցում են բջիջների բաժանմանը և հյուսվածքների զարգացման գործընթացներին:

Վիտամինները կարևոր են նյութափոխանակության համար, նրանք մասնակցում են ֆերմենտների աշխատանքի: Որոշ վիտամիններ (օրինակ, C և D) աջակցում են իմունային համակարգին: Նրանք աջակցում են ընդհանուր առողջությանը և բարելավում օրգանիզմի աշխատանքը:

Վանդակի մոտ՝ մետաղացանցի արանքից ձագուկներին էի շոյում։
Կապիկների վանդակի մոտ կանգնած՝ շոյում էի փրչոտ ձագուկներին։
Հակառակ Բիլի շտապողականությանը՝ շոյում էի ձագուկներին։
Հակառակ Բիլի անհամբերությանը՝ ձագուկներին էի շոյում։
Տասը րոպե մետաղացանցի արանքից ձագուկներին էի շոյում։
Մետաղացանցի արանքից փրչոտ ձագուկներին էի շոյում։

Ա. Առաջին մոլորակի վրա մի թագավոր էր ապրում: Ծիրանիով և կնգումի մորթիով պճնված՝ նա բազմել էր շատ հասարակ, բայց այնուամենայնիվ փառահեղ իր գահին:
— Ահա և հպատակը,— բացականչեց թագավորը՝ տեսնելով Փոքրիկ իշխանին:
«Այդ ինչպե՞ս ճանաչեց,-անցավ Փոքրիկ իշխանի մտքով,- չէ՞ որ ինձ առաջին անգամ է տեսնում»:
Փոքրիկ իշխանը մտածում էր.«Այսքան բարձր սարից այս ամբողջ մոլորակը և նրա վրայի մարդկանց կտեսնեմ»: Բայց նա ասեղի նման բարակ ու սուր ժայռեր տեսավ միայն: «Ինչ տարօրինակ մոլորակ է, մտածեց Փոքրիկ իշխանը,- բոլորովին չոր է և աղի, ամբողջովին պատած է ասեղներով»:
Ուղղակի խոսքը չակերտների մեջ է դրվում, երբ խոսողի մտածածն է։

Բ. «Բոլորը բնության օրենքներին են ենթարկվում, նույնիսկ երբ նրան են հակադրվում, նրա հետ են գործում նույնիսկ այն ժամանակ, երբ ցանկանում են նրա դեմ գործել»,- ասել է Գյոթեն: Գյոթեն գրել է, «Բնության պսակը սերն է: Միայն սիրո միջոցով են մոտենում նրան»:

Գ. Շվեյցարական Ալպերում ճանապարհորդներին ծաղիկները չքաղելու կոչ են անում: Այդ կոչերն արված են՝ ազգային հոգեբանությունը հաշվի առնելով: Ֆրանսերեն մակագրությունն ասում է «Ծաղիկներով հիացե՛ք, բայց մի՛ սպանեք նրանց»: Կոչն անգլերեն հնչում է որպես քաղաքավարի խնդրանք. «Խնդրում ենք ծաղիկները մի՛ քաղեք»: Գերմաներեն արգելքը կտրուկ է .«Մի՛ քաղեք ծաղիկները»:

Ուղղակի խոսքը չակերտների մեջ է դրվում, երբ չհնչող, մեջբերվող խոսք է։

Հազարամյակներ առաջ մարդիկ չգիտեին, թե ի՛նչ է փողը, պարզապես զանազան առարկաներ էին փոխանակում միմյանց հետ: Բրուտները խեցե ամաններ ու սափորներ էին տալիս, դարբինները՝ դանակներ, կացիններ ու նետերի ծայրապանակներ, երկրագործները՝ հացահատիկ, յուղ, գինի, անասնապահները՝ միս, բուրդ, կաշի, հաղթանակած մարտիկներն էլ՝ իրենց գերիները: Փոխանակությունը պարզեցնելու համար մարդիկ փորձում էին գտնել ամենահարմար միջոցը։

Բայց փոխանակություն կատարելը բարդ էր, քանի որ իրերն ու մթերքները տարբեր արժեքներ ունեին: Արժեքը կախված էր նրանից, թե ինչքա՛ն աշխատանք էր ծախսվել այս կամ այն առարկան կամ մթերքը ստանալու համար, կամ դրանք ձեռք բերելու համար ի՛նչ դժվարություններ ու վտանգներ էին հաղթահարվել: Մեկ ոչխարի դիմաց, օրինակ, կարելի էր երկու կացին կամ չորս սափոր կամ էլ մեկ անդրավարտիք ստանալ, իսկ հովազի ժանիքներից ու ճիրաններից պատրաստված ապարանջանի փոխարեն՝ նավակ կամ մի զույգ եզ:

Փոխանակությունը պարզեցնելու համար մարդիկ փորձում էին իբրև փոխանակման միջոց ծառայող ամենահարմար առարկան գտնել: Անասունը, մթերքն ու մորթեղենը, որպես փող, հարմար չէին, որովհետև խնամք էին պահանջում ու շուտ էին փչանում: Մարդիկ աստիճանաբար հասկացել էին, որ փողը ոչ թե ժամանակավոր, այլ մշտական ու հաստատուն պիտի լիներ: Նաև դիմացկուն լիներ, որ ձեռքից ձեռք անցնելիս շուտ չփչանար: Թեթև լիներ, որ կրելը հեշտ լիներ: Իսկ արժեքը և´ եզան ու տան, և՛ նավի ու հողակտորի, և՛ ցանկացած այլ առարկայի արժեքի հետ պիտի համեմատվեր: Ու պիտի բաժանվեր մանր մասերի, որ մանր առարկաների գնումներ էլ կատարվեին:

Դրա հետ նոր պահանջ ծագեց: Հարկավոր էր, որ ամենամանր մասերի բաժանելու ժամանակ էլ փողի ընդհանուր արժեքը չփոքրանար: Օրինակ, եթե մորթին բաժանեին մանր կտորների, կտրոներից ամեն մեկի արժեքն էլ զրո կլիներ, միաժամանակ բոլորինն էլ: Բոլորը, այդ պահանջներին քիչ թե շատ համապատասխանող առաջին փողերից էին խեցիները:

The internet is a huge part of my daily life, shaping how I communicate, learn, and have fun.

Communication

I can easily stay in touch with friends and family through social media and messaging apps. This makes it simple to share updates and connect, no matter where we are. However, sometimes I feel pressured to respond quickly or compare my life to what I see online.

Learning

The internet has also changed how I learn. I can access online courses and videos to explore new subjects, like coding or art. This makes learning exciting and flexible, but it can be hard to sort through all the information and find reliable sources.

Entertainment

For entertainment, the internet offers endless options. I can watch movies, listen to music, or play games anytime. However, having so many choices can make it tough to pick what to do, leading to decision fatigue.

Գրել կապակցված խոսք տրված բառերով (շարադրությունը պետք է կազմված լինի 5-6 նախադասություններից և պարունակի 50-60 բառ)
Բառերն են՝ ծփալ, վարագույր, մշուշ, գիշեր, բարձրանալ, ջերմություն, ջինջ, անկենդան, նշմարել, հանդարտ

Գիշերը հանդարտ էր, երբ մշուշը ծփալով բարձրանում էր լեռների վրա։ Ամբողջ բնությունն անկենդան էր թվում, միայն քամու մեղմ շունչն էր, որ վարագույրի նման շարժվում էր։ Ջինջ լույսը նշմարվում էր հեռվում, իսկ օդում ջերմություն էր տարածված։ Ամբողջ այդ լռության մեջ զգացվում էր բնության անտեսանելի ուժը, որը կարծես պաշտպանում էր գիշերվա խաղաղությունը։

The Advantages and Disadvantages of Media Education

The internet is a big part of my life. I use it every day. I use it at home and at school. It helps me learn new things, talk to friends, and have fun. There are many advantages of media education. Media helps us learn in a fast and easy way. For example, I can watch videos to understand my lessons better. I can also use the internet to do homework and find pictures and facts. It makes learning interesting and fun. Media also helps us connect with the world. We can know what is happening in other countries. We can read news, listen to music, and watch good movies. These things help us learn about different cultures and people. But there are also some disadvantages. Sometimes, students spend too much time on their phones or computers. They play games or watch videos for many hours. This is not good. It can make them tired or stop them from studying. Also, not everything on the internet is true. We must be careful and not believe everything we see or read. In my life, the internet and media are very useful. I just need to use them in a good and smart way. If we use media well, it can help us learn more and become better people.

Տնային աշխատանք՝ ինքնակրթության նախագծեր

Գործնական քերականություն-վարժ. 50-60

Գրականություն-Գրաբարի օրեր. թարգմանչաց տոն

Առաջադրանքներ

Ընտրիր որևէ միտք, ձևակերպում կամ նախադասություն և գրավոր վերլուծիր՝ վերաբերմունք արտահայտելով։
Անպետք աղը

34 -Աղը լավ բան է, բայց եթե իր համը կորցնի, ինչո՞վ պիտի աղեն այն։ 35 Ո՛չ հողին է օգտակար, ո՛չ էլ կարելի է դրանից պարարտանյութ պատրաստել, այլ դուրս են թափում։ Ով լսելու ականջ ունի, թող լսի։

Ամեն մի բան, անկախ նրանից, թե որքան կարևոր է մեզ համար, կարող է կորցնել իր նշանակությունը, եթե այն ճիշտ չի օգտագործվում կամ գնահատվում։ Աղը, որը լավ բան է, կարող է դառնալ անօգուտ, երբ իր համը վերանում է։ Այս առակը մեզ հիշեցնում է, որ բոլորն էլ պատասխանատվություն են կրում ոչ միայն իրենց ապրած կյանքի համար այլ նաև իրենց շրջապատող մարդկանց։Երբ մի բան չի օգտագործվում իր ճիշտ նպատակով, կամ եթե նրա արժանապատվությունը ճանաչելի չէ, այն պարզապես չի շարունակի մնալ ուշադրության կենտրոնում և կկորցնի իր արժեքը։

Նայիր մուլտֆիլմերը և գրավոր շարադրիր՝  վերաբերմունք արտահայտելով։

Թեմայի ամփոփում—Ուսումնական խաղ