Ալվինա Խարազյան

20-4
21-2
22-4
23-4
24-3

1․ Կարդալ Վահան Տերյանի մասին պատմող նյութը և գրավոր վերապատմիր բլոգում։

Վահան Տերյանը 20-րդ դարասկզբի արևելահայ գրականության ամենանշանավոր ներկայացուցիչներից է։ Իր ստեղծագործական ուղու սկզբում նա գրում էր սիմվոլիզմի ոճով, սակայն հետագայում ձևավորեց իր առանձնահատուկ՝ հոգեբանական ռեալիզմի ոճը, որը դարձավ նրա գրական դիմագծի կարևոր մասը։

Տերյանը ծնվել է 1885 թվականին Ջավախքի Գանձա գյուղում։ Նախնական կրթությունը ստացել է հայրենի գյուղում, ապա սովորել է Ախալքալաքում և Թիֆլիսում։ Հետագայում ուսումը շարունակել է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանում, ապա՝ Մոսկվայի և Պետերբուրգի համալսարաններում։ Մեծ քաղաքներում ապրելով՝ նա մշտապես մտահոգված էր իր ժողովրդի ճակատագրով և ազգային խնդիրներով։

Չնայած ծանր հիվանդությանը՝ Տերյանը ակտիվ մասնակցում էր հասարակական կյանքին։ Նա հավատում էր, որ ժամանակի քաղաքական փոփոխությունները կարող են նպաստել հայ ժողովրդի վիճակի բարելավմանը։ 1920 թվականին պետական հանձնարարությամբ մեկնել է Միջին Ասիա, սակայն ճանապարհին՝ Օրենբուրգում, մահացել է։ Իր կարճ կյանքի ընթացքում նա կարողացավ ստեղծել հարուստ գրական ժառանգություն և պահպանել անսասան հավատ հայրենիքի ապագայի նկատմամբ։

2. Վերապատում՝ Տերյանը որպես գրական լեզվի նորարար և հասարակական գործիչ

Տերյանը՝ գրական հայերենի նոր փուլ բացող

Վահան Տերյանը կարճ՝ ընդամենը 34 տարվա կյանքի ընթացքում ստեղծեց այնպիսի գործեր, որոնք մինչ այսօր պահպանել են իրենց թարմությունն ու արդիականությունը։ Նրա սիրային բանաստեղծությունները լի են նուրբ զգացմունքներով, իսկ հայրենասիրական ստեղծագործությունները՝ ուժ և հավատ են ներշնչում ընթերցողին։

Տերյանը նոր էջ բացեց հայ պոեզիայում՝ զարգացնելով տաղաչափությունը։ Նա կարողացավ հայերենում կիրառել նոր շեշտական ձևեր և օգտագործել եվրոպական ու ռուսական պոետական ձևաչափեր՝ սոնետ, տրիոլետ, ռոնդո։ Նրա լեզուն մաքուր, հնչեղ և երաժշտական է, ինչի շնորհիվ նա մեծապես նպաստեց գրական հայերենի կատարելագործմանը։

Լեզվաբան Ռաֆայել Իշխանյանը բարձր էր գնահատում Տերյանի լեզուն և իր ուսանողներին խորհուրդ էր տալիս անգիր սովորել նրա բանաստեղծությունները՝ անթերի հայերեն սովորելու համար։

Տերյանը՝ հասարակական-քաղաքական գործիչ

Տերյանի նամակներում հաճախ արտահայտվում է խոր ցավ հայրենիքի ճակատագրի համար։ 1914–1915 թվականներին նա գրում էր, որ հայրենասիրությունը երբեմն դառնում է այնքան ուժեղ զգացում, որ մարդուն ներսից սպառում է։

1918 թվականին նա մասնակցել է Հյուսիսային Կովկասում և Աստրախանում հայ փախստականներին օգնելու գործին։ Նա կազմակերպում էր նրանց կացարան, աշխատանք և ապահովում անվտանգություն՝ վտանգելով սեփական կյանքը։

Տերյանը պաշտպանել է նաև հայկական եկեղեցու գանձերը Մոսկվայում և աջակցել է տաղանդավոր երիտասարդներին, այդ թվում՝ Երվանդ Քոչարին։ Իր գործունեության համար նա բախվեց քաղաքական դժվարությունների և հակադրությունների։ Սակայն մինչև կյանքի վերջ նա մնաց հավատարիմ իր ժողովրդին ու հայրենիքին։

3. Անծանոթ բառերի բացատրություն

Բացի արդեն նշվածներից՝

• Խորունկ – շատ խոր, ներքին իմաստ ունեցող
• Թախիծ – մեղմ տխրություն, հոգեկան ցավ
• Լուսեղեն – լուսավոր, պայծառ, լույսով լի
• Անառիթ – առանց հատուկ պատճառի
• Մտորմունք – խոր մտածում, խոհ
• Անդորր – խաղաղություն, հանդարտություն
• Շեշտ – խոսքի կամ ձայնի հնչերանգային առանձնացում
• Շրշում – տերևների կամ մեղմ ձայների սահուն ձայն հանել
• Ոսկեպայծառ – ոսկու պես փայլող
• Անեզերք – սահման չունեցող, անսահման

4. Իմ ընտրանին Տերյանից

Իմ ընտրության մեջ կընդգրկեի հետևյալ բանաստեղծությունները․

Մոռանա՜լ, մոռանա՜լ ամեն ինչ,
Ամենին մոռանալ.
Չսիրել, չխորհել, չափս՛ոսալ —
Հեռանա՜լ…
Այս տանջող, այս ճնշող ցավի մեջ,
Գիշերում այս անշող
Արդյոք կա՞ իրիկվա մոռացման,
Մոռացման ոսկե շող…
Մի վայրկյան ամենից հեռանալ,
Ամենին մոռանալ.—
Խավարում, ցավերում քարանալ
Մեն-միայն…
Մոռանալ, մոռանալ ամեն ինչ,
Ամենին մոռանա՜լ…
Չսիրել, չտենչալ, չկանչել,
Հեռանալ…

1. Քո կարծիքով ի՞նչ է գեղեցիկը։
Իմ կարծիքով՝ գեղեցիկը այն ամենն է, ինչ մարդու մեջ առաջացնում է հիացմունք և ներքին ջերմություն։ Դա կարող է լինել բնության տեսարան, մարդու ժպիտ, մեղմ երաժշտություն կամ նույնիսկ մի սովորական, բայց հիշվող պահ։ Երբ ինչ-որ բան հանգստացնում է հոգիդ կամ լցնում ուրախությամբ, այն արդեն կարելի է գեղեցիկ համարել։ Գեղեցիկը միայն արտաքին տեսք չէ, այլ զգացողություն, որը ծնվում է մարդու ներսում։ Այն կապ ունի մարդու ներաշխարհի և զգացմունքների հետ։

2. Գեղեցիկը նույնն է բոլոր մարդկանց համար, թե՞ յուրաքանչյուր մարդ իր պատկերացումն ունի գեղեցիկի մասին։
Կարծում եմ՝ գեղեցիկի մասին պատկերացումները տարբեր են յուրաքանչյուր մարդու համար։ Այն, ինչ մեկին կարող է շատ գրավել, մյուսին կարող է անտարբեր թողնել։ Մարդիկ ունեն տարբեր ճաշակներ, դաստիարակություն և կյանքի փորձ։ Այդ պատճառով գեղեցիկը մեծ մասամբ սուբյեկտիվ է։ Չկա միակ չափանիշ, որը բոլորի համար նույն կերպ կսահմանի գեղեցիկը։

3. Կարո՞ղ է այն, ինչ մեկի համար գեղեցիկ է, մյուսի համար չլինել։ Ինչո՞ւ։
Այո՛, դա շատ բնական երևույթ է։ Օրինակ՝ ոմանք սիրում են վառ գույներ և արտահայտիչ ոճ, իսկ մյուսները նախընտրում են պարզություն և զուսպ ձևավորում։ Դա կախված է մարդու ճաշակից, մշակութային միջավայրից և նույնիսկ բնավորությունից։ Նույն առարկան կամ երևույթը տարբեր մարդկանց մոտ տարբեր զգացումներ կարող է առաջացնել։ Այդ պատճառով էլ գեղեցիկի ընկալումը միշտ անհատական է։

4. Գեղեցիկը միայն արտաքին տեսքի՞ հետ է կապված, թե՞ նաև ներքին հատկանիշների։ Բացատրիր օրինակով։
Գեղեցիկը կապված է ոչ միայն արտաքինի, այլև մարդու ներքին հատկանիշների հետ։ Բարությունը, ազնվությունը և հոգատար վերաբերմունքը մարդու կերպարը դարձնում են ավելի գրավիչ։ Կարող է պատահել, որ արտաքինով շատ գեղեցիկ մարդը իր վարքով հիասթափեցնի շրջապատին։ Իսկ համեստ ու բարի մարդը, նույնիսկ առանց արտահայտիչ արտաքինի, կարող է համարվել գեղեցիկ իր արարքների շնորհիվ։ Ներքին գեղեցկությունը ժամանակի ընթացքում ավելի արժեքավոր է դառնում։

5. Կարո՞ղ է մարդը լինել արտաքինից ոչ գեղեցիկ, բայց համարվել գեղեցիկ։ Ինչի՞ շնորհիվ։
Այո՛, կարող է։ Եթե մարդը խելացի է, բարի և հարգալից, մարդիկ նրան հաճախ գնահատում են որպես գեղեցիկ անձնավորություն։ Նրա խոսքը, վերաբերմունքը և վարքը մեծ դեր են խաղում այդ գնահատման մեջ։ Դրական էներգիան և անկեղծ վերաբերմունքը գրավում են մարդկանց։ Այդպիսի գեղեցկությունը գալիս է ներսից և ավելի երկար է պահպանվում։

6. Գեղեցիկը բնության մեջ որտե՞ղ ես ավելի հաճախ նկատում։
Բնության մեջ գեղեցիկը կարելի է տեսնել ամենուր։ Ինձ հատկապես տպավորում են մայրամուտները, երբ երկինքը ներկվում է տարբեր երանգներով։ Լեռներն ու անտառները նույնպես ունեն յուրահատուկ խաղաղություն և ուժ։ Ծաղիկների բազմազանությունն ու գույները ևս հիացմունք են առաջացնում։ Բնությունը հաճախ ամենապարզ ձևով է ցույց տալիս իրական գեղեցկությունը։

7. Արդյո՞ք գեղեցիկը կարող է փոխվել ժամանակի ընթացքում։ Օրինակ բեր։
Այո՛, գեղեցիկի մասին պատկերացումները կարող են փոխվել ժամանակի ընթացքում։ Օրինակ՝ հագուստի և սանրվածքի նորաձևությունը մշտապես փոփոխվում է։ Այն, ինչ մի ժամանակ համարվում էր ժամանակակից և գեղեցիկ, այսօր կարող է հնացած թվալ։ Հասարակության մտածելակերպը և արժեքները նույնպես զարգանում են։ Դրա հետ մեկտեղ փոխվում է նաև գեղեցիկի ընկալումը։

8. Քո կարծիքով՝ հասարակությունը ազդո՞ւմ է մեր պատկերացման վրա, թե ինչն է գեղեցիկ։
Հասարակությունը զգալի ազդեցություն ունի մեր պատկերացումների վրա։ Սոցիալական ցանցերը, ֆիլմերը և գովազդները հաճախ ձևավորում են որոշակի չափանիշներ։ Մարդիկ երբեմն սկսում են իրենց համեմատել այդ պատկերների հետ։ Դա կարող է ազդել նրանց ճաշակի և ինքնագնահատականի վրա։ Սակայն կարևոր է պահպանել սեփական մտածողությունն ու ինքնուրույն կարծիքը։

9. Ի՞նչն է քո համար ամենագեղեցիկը կյանքում։
Ինձ համար ամենագեղեցիկը կյանքում անկեղծ հարաբերություններն են։ Երբ մարդիկ աջակցում և հասկանում են միմյանց, դա մեծ արժեք ունի։ Ընտանիքի և ընկերների հետ անցկացրած ջերմ պահերը նույնպես շատ կարևոր են ինձ համար։ Սերը, վստահությունը և փոխադարձ հարգանքը կյանքը դարձնում են գեղեցիկ։ Այդպիսի գեղեցկությունը չի կորցնում իր արժեքը ժամանակի ընթացքում։

1. Համաձա՞յն եք, որ մարդը առ գեղեցիկ ձգտում ունեցող էակ է։ Ինչո՞ւ։
Այո՛, համաձայն եմ։ Մարդը բնույթով ձգտում է գեղեցիկին, որովհետև գեղեցիկը նրան ավելի վստահություն է տալիս։ Դեռ հնագույն ժամանակներից մարդիկ զարդարել են իրենց բնակավայրերը, ստեղծել արվեստի գործեր, հագուստի և կենցաղային իրերի մեջ ներառել ձև ու գույն։ Գեղեցիկը մարդու ներքին աշխարհի արտահայտությունն է, և դրա միջոցով նա փորձում է ներդաշնակություն ստեղծել իր և շրջապատի միջև։

2. Ազդո՞ւմ է արդյոք միջավայրը մարդու վրա։ Ինչպե՞ս։
Միջավայրը մեծ ազդեցություն ունի մարդու վրա։ Մաքուր, լուսավոր և կանաչ տարածքներում մարդիկ իրենց ավելի հանգիստ, ապահով և ուրախ են զգում։ Բնության գույներն ու լռությունը նպաստում են հանգստությանը և ստեղծագործ մտքին։ Իսկ աղմկոտ, կեղտոտ կամ մռայլ միջավայրը կարող է առաջացնել հոգնածություն, նյարդայնություն և նույնիսկ անտարբերություն։ Միջավայրը ձևավորում է մարդու մտածելակերպը, վարքը և նույնիսկ ճաշակը։

3. Ո՞ր միջավայրն է, ըստ ձեզ, ավելի գեղեցիկ՝ գյուղակա՞ն, թե քաղաքային։ Ինչո՞ւ։
Իմ կարծիքով՝ գյուղական միջավայրը հաճախ ավելի բնական և խաղաղ գեղեցկություն ունի։ Այն հարուստ է մաքուր օդով, բաց տարածություններով, կանաչ դաշտերով և բնության ձայներով։ Այդ ամենը մարդուն մոտեցնում է բնությանը և ստեղծում ներքին հանգստություն։ Սակայն քաղաքային միջավայրն էլ ունի իր առանձնահատուկ գրավչությունը՝ լուսավոր փողոցներ, ժամանակակից շենքեր, այգիներ և մշակութային կենտրոններ։ Ուստի կարելի է ասել, որ գեղեցկությունը պայմանավորված է մարդու ընկալմամբ և նախասիրություններով։

4. Մարդուն շրջապատող իրերի աշխարհն ըստ շրջանների դասակարգման հետ համաձա՞յն եք։ Պարզաբանե՛ք։
Կարծում եմ՝ մարդկանց շրջապատող իրերը կարելի է դասակարգել ըստ տարբեր ոլորտների՝ կենցաղային, մշակութային, աշխատանքային և բնական միջավայրի։ Այսպիսի բաժանումը օգնում է հասկանալ, թե ինչ դեր ունի յուրաքանչյուր միջավայր մարդու կյանքում։ Սակայն այդ բաժանումը պայմանական է, քանի որ իրական կյանքում այդ ոլորտները փոխկապակցված են և հաճախ միահյուսված։

5. Ի՞նչ դեր ունեն ճարտարապետությունն ու դիզայնը միջավայրի ձևավորման գործում։
Ճարտարապետությունն ու դիզայնը մեծ դեր ունեն մարդու համար հարմար, գեղեցիկ և ներդաշնակ միջավայր ստեղծելու գործում։ Լավ նախագծված շենքերը, այգիները և հրապարակները ոչ միայն գեղագիտական արժեք ունեն, այլև ապահովում են հարմարավետություն։ Դիզայնը նպաստում է տարածքի ճիշտ օգտագործմանը, գույների և ձևերի համադրմանը, ինչը դրականորեն է անդրադառնում մարդկանց տրամադրության և գործունեության վրա։

6. Կա՞րող եք մեկ ճաշակով և մեկ անճաշակ դիզայնի օրինակ բերել և վերլուծել։
Ճաշակով դիզայնի օրինակ կարող է լինել լուսավոր, պարզ գույներով ձևավորված դասասենյակը, որտեղ կահույքը դասավորված է հարմար և նպատակային կերպով։ Նման միջավայրում աշակերտները ավելի կենտրոնացած և հանգիստ են լինում։
Անճաշակ դիզայնի օրինակ կարող է լինել չափազանց վառ գույներով, տարբեր ոճերի խառնուրդով ձևավորված սենյակը, որտեղ չկա գունային և ձևային ներդաշնակություն։ Այդպիսի միջավայրը կարող է շփոթեցնել և հոգնեցնել մարդուն։

1. 
   Լուծել հավասարումը՝

$$2x-5=11$$2x=16, x=8

2. Գտնել արտահայտության արժեքը՝

$$3^2+4^2$$25

3. Գտնել եռանկյան երրորդ անկյունը, եթե մյուս երկուսն են ${45}^{\circ }$ և ${55}^{\circ }$։

180-45-55=80

3. Պարզել՝ իռացիոնա՞լ է, թե՞ ոչ թիվը $\sqrt{16}$։

Իռացիոնալ թիվ չէ, քանի որ √16 = 4:

3. Գտնել ուղղանկյան մակերեսը, եթե կողմերն են 6 սմ և 8 սմ։

S=6*8 = 48

3. Լուծել անհավասարումը՝

$$x+7>12$$x > 5

7. Գտնել քառակուսու պարագիծը, եթե կողմը 5 սմ է։

P=5*4=20

8. Լուծել քառակուսային հավասարումը՝

$$x^2-7x+10=0$$D=9
x1,x2=(7±3)/2
x1 = 5, x2 = 2

9. Լուծել անհավասարումը՝

$$3x-2\le 10$$3x ≤ 12, x ≤ 4

10. Ուղղանկյուն եռանկյան էջերն են 5 սմ և 12 սմ։ Գտնել ներքնաձիգը։

25+144=169, √169 = 13

10. Գտնել ֆունկցիայի արժեքը, եթե

$$f(x)=2x^2-3x+1,x=2$$3

12. Եռանկյան կողմերը 5 սմ, 6 սմ և 9 սմ են։ Ստուգել՝ գոյություն ունի՞ եռանկյունը։

5 + 6 = 11 > 9

5 + 9 = 14 > 6

6 + 9 = 15 > 5

Գոյություն ունի։

12. Գտնել շեղանկյան մակերեսը, եթե կողմը 6 սմ է, իսկ բարձրությունը՝ 4 սմ։

S = 6 * 4 = 24

12. Լուծել հավասարումների համակարգը՝

$$\{\begin{array}{l}x+y=7\\ x-y=1\end{array}$$x=7-y
7-y-y=1

x=7-y
-2y=-6

x=4
y=3

15. Լուծել քառակուսային անհավասարումը՝

$$x^2-5x+6>0$$D=1
x1,x2=(5±1)/2
x1=3, x2=2

x ∈ (-∞ ; 2) ∪ (3 ; ∞)

16. Ուղղանկյան պարագիծը 36 սմ է։ Երկարությունը լայնությունից 6 սմ-ով մեծ է։ Գտնել կողմերը։
    
    x+6+x+6+x+x=36
    4x = 24, x = 6
    6 և 12
17. Լուծել հավասարումը՝

$$\sqrt{x+3}=x-1$$x + 3 = x² — 2x + 1
x² — 3x — 2 = 0
D = 17
x1, x2 = (3±√17)/2
x=3+√17/2

18. Եռանկյան երկու կողմերն են 7 սմ և 9 սմ, նրանց միջև ընկած անկյունը՝ ${60}^{\circ }$։ Գտնել երրորդ կողմը։

c² = 49 + 81 — 2 * 7 * 9 * 1/2
c² = 49 + 81 — 2 * 7 * 9 * 1/2
c² = 67, c = √67

18. Գտնել ֆունկցիայի զրոները՝

$$y=x^2-4x$$x(x-4)=0
x1=0
x2=4
(0;0) և (4;0)

20. Ապացուցել, որ զուգահեռագծի անկյունագծերը հատվում են և կիսում են իրար։

Ունենք զուգահեռագիծ՝ABCD։ AB ∥ CD և AD ∥ BC, հետևաբար ∠BAD = ∠BCD և ∠BDA = ∠BDC (որպես համապատասխան անկյուններ)։

Ստացվում է, որ եռանկյունները ABD և CBD հավասար են, հետևաբար անկյունագծերը AC և BD հատվում են մեկ կետում և այդ կետում կիսում են իրար։

20. Լուծել պարամետրով հավասարումը՝
    $$x^2-2ax+a=0$$և գտնել $a$-ի այն արժեքները, որոնց դեպքում հավասարումն ունի
    ա) երկու տարբեր իրական արմատ
    a<0, a>1
    բ) մեկ իրական արմատ
    a = 0 կամ a = 1
    գ) իրական արմատ չունի։
    0 < a < 1

Այն, ինչ հասցրեց անել Տերյանն իր կարճատև կյանքի 34 տարիների ընթացքում, չի հնացել: Նույն թարմությունն ու կախարդական ազեցության ուժն ունեն նրա սիրային բանաստեղծությունները, որոնց օգնությամբ իրենց զգացմունքներն են շարունակում արտահայտել երիտասարդները: Իրենց հզոր ուժը չեն կորցրել Տերյանի հայրենասիրական ստեղծագործությունները, որոնք այսօր էլ  հավատ և ուժ են ներշնչում մեր ժողովրդին: Նույն հոգին հանդարտեցնող և բուժող ուժն ունեն նրա լիրիկական բանաստեղծորթյունները: 

Վահան Տերյանը հեղափոխեց հայ պոեզիան և տաղաչափությունը: Հայտնի է, որ հայոց  համարյա բոլոր բառերի շեշտն ընկնում է վերջին վանկի վրա, ինչը խիստ սահմանափակում է տաղաչափության հնարավորությունները: Հայ բանաստեղծները կաշկանդված են դրանով և այդ պատճառով հայոց տաղաչափության համար ամենից բնորոշը յամբն ու անապեստն են: Տերյանը կարողացավ շրջանցել այդ խոչընդոտը և դարձավ արևելահայ շեշտական բանաստեղծության հիմնադիրը` քորեյ, դակտիլ, ամֆիբրաքոս: Բացի այդ, նա առաջինն էր, որ հայկական պոեզիա ներմուծեց Եվրոպական և ռուսական բանաստեղծական ձևերը` սոնետը, տրիոլետը, ռոնդոն և բազում այլ գրական ձևեր, նաև` ալիտերացիա-բաղաձայնույթներ:
 
Մինչև օրս ոչ մեկին չի հաջողվել Տերյանից առավել հղկել և կատարելագործել գրական հայոց լեզուն, որն այսօր էլ էտալոնի դեր է կատարում բոլոր նոր սերունդների համար: Դա հասկանում էր լուսահոգի Ռաֆայել Իշխանյանը, ով պարտադրում էր իր ուսանողներին արտասանել Վահան Տերյանի մի քանի տասնյակ բանաստեղծություններ և դրանից հետո էր միայն անցնում քննության բուն նյութին: Որովհետև կարդալով և անգիր արտասանելով Տերյանի ստեղծագործությունները, ուսանողները հնարավորություն  էին ստանում պրակտիկորեն տիրապետել անթերի հայերենին:

Վերապատմում
Վահան Տերյանի ստեղծագործությունները չեն հնացել․ նրա սիրային, հայրենասիրական և լիրիկական բանաստեղծությունները մինչ այսօր պահպանում են իրենց ազդեցիկ ու հոգին բուժող ուժը։ Տերյանը մեծապես փոխեց հայ պոեզիան՝ հաղթահարելով հայերենի շեշտադրման սահմանափակումները և հիմք դնելով արևելահայ շեշտական բանաստեղծությանը։ Նա նաև հայ գրականություն ներմուծեց եվրոպական ու ռուսական բանաստեղծական ձևեր։ Տերյանի լեզուն մինչ այսօր համարվում է գրական հայերենի օրինակ, ինչի կարևորությունը ընդգծում էր նաև Ռաֆայել Իշխանյանը՝ խրախուսելով ուսանողներին ուսումնասիրել և անգիր անել նրա գործերը։

• Ներկայացրե՛ք ավատատիրական հարաբերությունների առաջացման առանձնահատկությունները Հայաստանում։ Հողատիրության ի՞նչ ձևեր կային։

Հայաստանը հին հասարակությունից անցում կատարեց ավատատիրական հասարակության: Անունն առաջացել է «ավատ» բառից, որի հիմքում «ի հավատ», «հավատարմությամբ (ծառայել)» իմաստն է: Հայաստանում հասարակական հարաբերությունները հնուց զարգանում էին համապետական՝ թագավորական հողատիրության պայմաններում: Գյուղական համայնքները հիմնական արտադրող տնտեսություններն էին, որոնք պետության գլխավոր հարկատուն էին: Արտաշես I-ը հողային բարեփոխությամբ ցանկացել էր սահմանազատել մասնավոր և համայնքային հողատիրությունը: Սակայն ծառայող ազնվականության մասնատիրական տնտեսությունների՝ ագարակների և դաստակերտների ընդլայնումն ի հաշիվ գյուղական համայնքների գնալով խորանում էր՝ սկիզբ դնե լով պետական հողատիրության մասնատմանը մասնավոր սեփականատի րական կալվածքների՝ ավատների: Վաղ ավատատիրության շրջանում գոյություն է ունեցել հողատիրության երեք ձև՝ հայրենիք, պարգևականք և գանձագին:

• Ի՞նչ դասերից էր կազմված ավատատիրական հասարակությունը Հայաստանում։ Ովքե՞ր էին կազմում այդ դասերը։ Ներկայացրե՛ք ավատատիրական աստիճանակարգը։

Հայաստանում ավատատիրա կան աստիճանակարգի գլուխ կանգնած էր թագավորը: Դրա հաջորդ աստիճանին աշխարհակալ նախարարներն էին՝ բդեշխներն ու գործակալները: Բդեշխները գլխավորում էին բդեշխությունները, որոնք գտնվում էին Մեծ Հայքի սահմանային գոտում: Նրանք կողմնապահ, սահմանապահ զորավարությունների կուսակալներն էին, որոնք հսկում և պաշտպանում էին երկիրը արտաքին հարձակումներից:

Հայ հասարակությունը կազմված էր բարձր՝ ազատների, և ստորին՝ անազատների դասերից:
Ազատների դասը կազմում էին ազնվականությունը՝ նախարարները՝ աշխարհակալ և աշխարհատեր, գավառակալ և գավառատեր իշխանները, և հոգևորականությունը: Ազատների դասի աշխարհիկ ներկայացուցիչները զինվորական ծառայություն էին կատարում հեծելազորում: Ժամանակի ընթացքում Արշակունյաց շառավիղներից ձևավորվեց ոստանիկներ կոչվող առանձին ազնվական խավը:

Անազատների դասին էին պատկանում քաղաքացիները՝ համեմատաբար արտոնյալ վիճակում գտնվող առևտրականներն ու արհեստավորները, շինականները, ինչպես նաև քաղաքային ու գյուղական ռամիկները: Նրանք կարող էին համալրել միայն հետևակային զորքը:

• Ի՞նչ գործակալություններ կային, և որո՞նք էին նրանց գործառույթները։ Ե՞րբ էին հրավիրվում աշխարհաժողովները։ Ի՞նչ էին բովանդակում Գահնամակը և Զորանամակը։

Պետությունը, ինչպես հնում, կառավարում էր արքան՝ իր արքունիքով: Պատերազմ հայտարարելու, հաշտություն կնքելու, արտաքին գործերը վարելու (դեսպանություններ ուղարկելու և ընդունելու, այլ երկրների հետ բանակցելու) գերագույն իրավունքը պատկանում էր թագավորին:

Երկրի կառավարման և պաշտպանության գործում կարևոր նշանակություն ունեին պետական վարչությունները՝ գործակալությունները: Յուրաքանչյուր գործակալություն տնօրինում էր երկրի կառավարման որոշակի ոլորտ:
Հազարապետություն գործակալությունը երկրի տնտեսականհարկային վարչությունն էր՝ միավորելով նաև հանրային աշխատանքների (քաղաքների ամրությունների, ճանապարհների և կամուրջների կառուցում, ջրանցքների անցկացում, անտառատնկումներ և այլն) կամ պետական պարհակների տնօրինությունը:
Մեծ դատավորը հնում հայոց քրմապետն էր, IV դարից՝ Հայ առաքելական եկեղեցու առաջնորդը՝ հայոց կաթողիկոսը:
Հայր մարդպետի գլխավորած մարդպետության գործակալությունը իրականացնում էր արքունի կալվածքների ու գանձարանի հսկողությունը և Արշակուն յաց շառավիղների դաստիարակությունը:
Պետական կարևոր փաստաթղթեր էին Գահնամակը և Զորանամակը, որոնք սահմանում էին հայ նախարարների կարգը ըստ զբաղեցրած պաշտոնական դիրքի, հզորության ու զորաքանակի:

• Ինչպե՞ս էր կազմվում հայոց այրուձին։ Ովքե՞ր էին իրականացնում թագավորական ոստանի պաշտպանությունը։ Որքա՞ն էր հայոց բանակի թիվը։

Ռազմական արվեստի հազարամյակների փորձ ունեցող հայոց կանոնավոր բանակի թվակազմը 100-120 հազար էր՝ հեծելազոր և հետևակ: Հայոց թագավորը և նախարարները որոշակի թվով մշտական հեծելազոր էին պահում: Այդ հեծելազորային ուժերը միավորվելով կազմում էին հայոց այրուձին: Հայոց ամբողջ բանակը հավաքագրվում էր՝ ըստ անհրաժեշտության:

Թագավորական ոստանի պաշտպանությունն իրականացնում էր արքունիքին կից հատուկ հեծյալ ջոկատներից կազմված ոստանիկ այրուձին։ Միևնույն ժամանակ թագավորի անձի պաշտպանությունն ապահովում էր ընտրյալ նետաձիգներից բաղկացած և մշտապես արքունիքում գտնվող մաղխազական այրուձին։

Թագավորական արքունիքը և այրուձին պահվում էին հիմնականում գանձարանի միջոցներից կատարվող դրամական և բնամթերք նպաստի՝ ռոճիկի վճարումներով: Զորանամակում բերված նախարարական տների հեծելազորի ընդհանուր թիվը կազմում էր 55 հազար (երբեմն էլ հասնում էր 85 հազարի):