Ալվինա Խարազյան

Դասի հղումը

Քարտեզներ

Թվային քարտեզ

1. Ուրվագծային կամ թվային քարտեզի վրա նշել ՀՀ հարևան երկրներն ու նրանց հետ ունեցած ՀՀ սահմանների երկարությունը:

Իրան – 42 կմ

Վրաստան – 196 կմ

Թուրքիա – 280 կմ

Ադրբեջան – 930 կմ

1. Թվային քարտեզի վրա նշել ՀՀ տարածքի հեռավորությունը (ուղիղ գծով) Սև ծովից, Միջերկրական ծովից, Կասպից ծովից և Պարսից ծոցից:

1. Բնութագրեք ՀՀ աշխարհագրական դիրքը դիտարկելով այն տնտեսական, քաղաքական և կլիմայական տեսանկյուններից:

Հայաստանի Հանրապետությունը գտնվում է կարևոր միջազգային տրանսպորտային ուղիների (Եվրոպան Կենտրոնական ու Հարավային Ասիային և Ռուսաստանը Մերձավոր Արևելքին կապող) խաչմերուկում։ Նրա տարածքով անցնում են Թուրքիան Իրանին, Ադրբեջանին ու Կասպից ծովի ավազանին, ինչպես նաև Հյուսիսային Կովկասը և Սև ծովը Իրանին ու արաբական երկրներին կապող երկաթուղիներն ու ավտոմոբիլային գլխավոր ճանապարհները:

Հարավային Կովկասով (և Հայաստանով է անցնում Հարավարևելյան Ասիան և Կենտրոնական Ասիան Եվրոպային միացնող ցամաքային ճանապարհը, որը միջնադարի հռչակավոր «Մետաքսի ճանապարհի» օրինակով ստացել է «Մետաքսի նոր ճանապարհ» անունը։ Դրա զարգացմամբ շահագրգռված են ոչ միայն տարածաշրջանի երկրները, այլև ԱՄՆ-ը և Արևմուտքի մյուս խոշոր տերությունները։

1. Նշեք 5 երկիր, որոնց աշխարհագրական դիրքը նման է ՀՀ աշխարհագրական դիրքին: 

Շվեցարիա, Չեխիա, Սերբիա, Ուկանդա, Պակիստան

Ածխաջրերը կենսաբանական մոլեկուլներ են, որոնք կազմված են ածխածնից, ջրածնից և թթվածնից՝ ածխածնի (C) մեկ ատոմին ջրի (H_2​O) մեկ մոլեկուլ մոտավոր հարաբերակցությամբ: Ածխաջրերի շղթաները տարբեր երկարություններ ունեն։ Գոյություն ունի կենսաբանական կարևոր ածխաջրերի երեք խումբ՝ միաշաքարներ, երկշաքարներ և բազմաշաքարներ։

Ածխաջրերի տեսակները

Շաքարները, օսլան և սննդային բջջանքի որոշ տեսակներ ածխաջերեր են։

Շաքարներից են՝

• գլյուկոզ, որը հայտնաբերվում է մրգերում, մեղրի մեջ և որոշ բանջարեղեններում
• ֆրուկտոզ, որը կա մրգերում և մեղրի մեջ
• սախարոզ, որը կա շաքարավազում
• լակտոզ (կաթնաշաքար), որը կա բոլոր տեսակի (այդ թվում՝ մայրական) կաթի մեջ
• մալթոզ (ածիկաշաքար), որը կա բույսերի ծլած սերմերում (գարի, տարեկան)։

Օսլաները հայտնի են նաև որպես բարդ ածխաջերեր։ Օսլա կարելի է հայտնաբերել հետևյալ սննդամթերքներում՝

• լոբի և ոլոռ
• ընկույզներ
• կարտոֆիլ
• բրինձ
• ցորեն
• հատիկավորներ։

Սննդային բջջանք հայտնաբերվում է բազմաթիվ բուսական սննդամթերքներում, օրինակ՝

• բանջարեղեններ
• ամբողջահատիկ ցորենից ստացված մթերքներ
• լոբեղեն
• մրգեր
• ընկույզներ
• սերմեր։

Սպիտակուցները մեծ մոլեկուլներ են, որոնք չափազանց կարևոր, ոչ հազվադեպ՝ անփոխարինելի են օրգանիզմի բազմաթիվ գործառույթներ համար։ Դրանք իրականացնում են բջիջների աշխատանքի մեծ մասը և օգնում են հյուսվածքների և օրգանների գործունեությանը։

Մարդկանց մեծ մասն իր ամենօրյա սննդով ստանում է սպիտակուցների բավարար քանակներ։ Սակայն սպիտակուցների պահանջն առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում, երբ ձեր բջիջներն ակտիվ աճելու և վերականգնվելու կարիք ունեն, օրինակ, երբ դուք երեխա եք կամ դեռահաս, հիվանդ եք, վիրահատվել եք կամ եթե հղի կամ կրծքով կերակրող մայր եք։

Օրգանիզմը սպիտակուցները կարող է օգտագործել նաև էներգիա ստանալու համար, հատկապես, եթե դուք բավարար քանակով ածխաջրեր չեք ստանում։

Եթե ինչ-որ մեկի մոտ առկա է սպիտակուցային լուրջ պակաս, նրա բոլոր օրգանները ախտահարվում են, այդ թվում՝ գլխուղեղը, իմունային համակարգը և մարսողությունը։

Դուք կարող եք ձեր օրգանիզմի համար անհրաժեշտ սպիտակուցները ստանալ բազմատեսակ սննդամթերքներից՝ անճարպ միս, թռչնամիս, ձկնեղեն, ձու, կաթ, ընկույզներ և սերմեր, լոբիներ և ոլոռներ

Դաս 5

a+2

Lուծել հավասարումները։

2(x-2.5)=-13

2x-5=-13
2x=-13+5
2x=-8
x=-4

7x-21/x-1=2
7x-21=2(x-1)
7x-21=2x-2
7x-21-2x+2=0
5x=21-2
5x=19
x=19/5

4(3x-5)=1(7x+5)
12x-20=7x+5
5x=25
x=5

5(a-3)=2-(6*3)
5a-15=2-18
5a=2-18+15
5a=-1
a=-0.2

1. 2) 20սմ
2. 2) 4սմ
3. 3) 8սմ
4. 1) 3


1. 1) 36^o
2. 1) 162^o
3. 4) 90^o
4. 2) 72^o

7,8- րդ  դաս-ում անցածի կրկնողություն՝ Ֆիզիկական  մարմին  և նյութ: Քիմիական  տարրեր, ատոմ, մոլեկուլ, իոն: Պարզ  և  բարդ  նյութեր: Անօրգանական  և  օրգանական նյութեր: Նյութերի  հատկությունները՝ ֆիզիկական, քիմիական, ֆիզիոլոգիական:

Հարցադրումներ.

• Ներկայումս  քանի՞ քիմիական  տարրի  ատոմներ  են  հայտնի,  ինչպե՞ս  են  տարրերը  դասակարգվում

Ներկայումս հայտնի է 118 քիմիական տարր, նրանք դասակարգվում են խմբերի և պարբերությունների։

• Քանի՞ միլիոն  նյութ  է  հայտնի  մարդկությանը,  սահմանել  ո՞րն  է  կոչվում  նյութ, դասակարգել նյութերն   ըստ  բաղադրության  և   ծագումնաբանության,  գրել  օրինակներ…

Մարդկանց հայտնի է ավելի քան 160 միլիոն քիմիական նյութ: Այն ամենը, ինչ տեսնում ենք մեր շուրջը, նյութ է։ Այն կառուցված է ատոմներից, որոնք կազմում են ավելի մեծ ու համալիր խմբեր, ինչպիսիք են, օրինակ մոլեկուլները և բջիջները, որոնցից կառուցված են կենդանի էակները։ 

• Որո՞նք  են  նյութերի  փոքրագույն  կառուցվածքային  մասնիկները, սահմանել, գրել  օրինակներ…
  
  Նյութերի փոքրագույն կառուցվածքային մասնիկները ատոմներն, մոլեկուլներն ու իոններն են:
• Ո՞րն  է  կոչվում  պարզ  նյութ,  սահմանել, դասակարգել,  գրել օրինակներ…

Պարզ նյութերը կազմված են մեկ քիմիական տարրի ատոմներից, օրինակ՝ ածխածին, թթվածին, երկաթ, ոսկին և այլն։

• Ո՞րն  է  կոչվում  բարդ  նյութ,  սահմանել, դասակարգել,  գրել օրինակներ…

Բարդ նյութերը կազմված են տարբեր քիմիական տարրի ատոմներից, օրինակ՝ նատրումի քլորիդ, ածխաթթու գազ և այն։

• Ինչպիսի՞  հատկություններ  ունեն  նյութերը, սահմանել, գրել  օրինակներ…

Նյութերի հատկություններն են օրինակ՝ գույնը, հոտը, համը, խտությունը, նյութի ագրեգատային վիճակը(պինդ, հեղուկ ու գազային) և այլն:

Պատրաստվե՛ք դաս-քննարկման՝
Թեմա 1․«Մարդու իրավունքներ» հասկացությունը։Մարդու իրավունքների սերունդները․
ա/ «Մարդու իրավունքներ» հասկացությունը
բ/ Մարդու իրավունքների սերունդները /էլեկտրոնային դասագիրք՝ էջ 102-108, նաև այլ աղբյուրներ/․

Առաջադրանք
1․ Սահմանե՛ք «մարդու իրավունքներ» հասկացությունը։ Ինչու՞ են դրանք անհրաժեշտ․արտահայտե՛ք ձեր կարծիքը։

Մարդու իրավունքները ստանդարտներ են, որոնք ընդունում են բոլոր մարդկային էակների արժանապատվությունը և պաշտպանում են այն: Մարդու իրավունքները կանոնակարգում են, թե ինչպես պետք է անհատ մարդկային էակները ապրեն հասարակությունում և գոյակցեն միմյանց հետ, կարգավորում է նրանց հարաբերությունները Պետության հետ, ինչպես նաև նրանց հանդեպ Պետության պարտավորությունները:

Մարդու իրավունքները պետք է պաշտպանված լինեն ցանկացած հասարակության մեջ, դրանք փոխկապակցված են և կարևոր են, որպեսզի ցանկացած անհատ՝ անկախ տարիքից, սեռից, ռասայից կամ կրոնից լինի պաշտպանված։ Դրանք արդարության և խաղաղության հիմքն են։

2․ Ի՞նչ իրավական փաստաթղթեր գիտեք, որոնցում ամրագրված են մարդու իրավունքները։ Թվարկե՛ք դրանք /բլոգային աշխատանք/․

-ՀՀ Մարդու իրավունքների պաշտպան
-Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր
-Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիա

f I could change one important thing in my country, I would make schools better for every child. Education is very important. When children learn, they can get good jobs in the future. They can help their families and make the country better.

In some places, schools do not have enough books or chairs. Some children cannot go to school because they live far away. I want to change this. I want every child to go to a clean and safe school. I want them to have good teachers and fun classes.

For example, my cousin lives in a village. Her school is very small. It has no computers. I think every school should have computers, books, and a playground. Learning should be fun and exciting.

If children go to good schools, they will grow up smart and strong. They can become doctors, teachers, or leaders. This will help the whole country. That is why I want to make schools better for all children.

1. <AOC=108^o
<AOB=x, <BOC=3x
x+3x=108
4x=108
x=27
Պատ․՝ <AOB=27^o, <BOC=81^o

2. P=45
x+x+x+9=45
3x=45-9
3x=36
x=12
Պատ․՝ 12, 12, 21

3. P=50
6,5×2=13
13+13+x+x=50
2x=50-26
2x=24
x=12
Պատ․՝ 12, 12, 13, 13

4. 2/2=1
4-1-1=2

Our city is a beautiful place. It is where we live, go to school, and play with our friends. But sometimes, people throw garbage on the streets and parks. This makes our city dirty and not nice. We must help to keep it clean. We must Save Our Space!

I try to keep my city clean every day. When I go to the park, I do not throw trash on the ground. I always use the bin. Sometimes, I see bottles or papers on the grass. I pick them up and throw them away. I also tell my friends not to litter.

At school, we clean our classroom. We put our rubbish in the bin. We also keep our desks and floors clean. At home, I help my parents clean our yard and street. We sweep the ground and collect the trash. We also put plastic, paper, and glass in different bins for recycling.

In the future, I want to do even more. I want to plant trees and flowers. Trees give us fresh air. Flowers make the city look nice. I also want to join groups that clean beaches, rivers, and streets. Working together is fun and helps the Earth.

Saving our space is very important. We must all do small things to help. If we all care, we can live in a clean, happy, and healthy place. So let’s stand up and say, “SOS – Save Our Space!”

Բջիջը կենդանի օրգանիզմների կառուցվածքային տարրական միավորն է և օժտված է կենդանի օրգանիզմին բնորոշ հատկանիշներով։

Կենդանի օրգանիզմները կարող են լինել միաբջիջ՝ բաղկացած ընդամենը մեկ բջջից: Օրինակ՝ բակտերիաները, կապտականաչ ջրիմուռները և այլն:

Կարող են լինել նաև բազմաբջիջ՝ որոնք կազմված տարբեր տեսակի բջիջներից։ Օրինակ՝ բույսերը, կենդանիները, մարդը:

Բջիջները լինում են բուսական և կենդանական:

Կենդանական և բուսական բջիջների միջև կան տարբերություններ, սակայն նրանք ունեն նման կառուցվածք: Բոլոր բջիջները կազմված են բջջաթաղանթից, ցիտոպլազմայից, կորիզից և օրգանոիդներից:

Բուսական և կենդանական բջիջներն ունեն որոշակի տարբերություններ՝ պայմանավորված կենսագործունեության առանձնահատկություններով:

Բուսական բջջին բնորոշ է ամուր բջջապատ, որը արտաքինից պատում է բջջաթաղանթը և հստակ ձև հաղորդում բջջին: Բուսական բջիջներն ունեն բջջահյութով լցված խոռոչներ, որոնք կոչվում են վակուոլներ: Բուսական բջիջներում գոյություն ունեն պլաստիդներ, որոնք կանաչ, դեղին-կարմիր և սպիտակ գունավորում են հաղորդում բուսական բջջին:

Կենդանական բջիջները զուրկ են նշված հատկանիշներից, ունեն նուրբ և ճկուն բջջապատ: Բոլոր տիպի կենդանի օրգանիզմների բջիջները կազմված են անկենդան բնության մեջ հանդիպող քիմիական տարրերից. գերակշռում են ածխածինը (C), ջրածինը (H), թթվածինը (O), ազոտը (N):

Բջիջները պարունակում են այդ տարրերից կազմված քիմիական նյութեր: Հիմնականում անօրգանական նյութեր՝ ջուր և հանքային աղեր, օրգանական նյութեր՝ սպիտակուցներ, ճարպեր, ածխաջրեր:

Աղբյուրները

1․ Ե՞րբ է անցկացվել ՀՀ անկախության հանրաքվեն․ ի՞նչ արդյունք այն ունեցավ։ Հիմնավորե՛ք, որ ՀՀ-ն իր անկախությունը ձեռք է բերել օրինական ճանապարհով։

ԽՍՀՄ-ում օգոստոսյան հեղաշրջման ձախողումից հետո թուլացավ նաև կենտրոնական (Մոսկվայի) իշխանությունը: 1991 թ. մարտի 17-ի հանրաքվեն համարելով ազգերի ազատ ինքնորոշման իրավունքին հակասող՝ դեռ 1991 թ. մարտի 1-ին Հայաստանի Գերագույն խորհուրդը որոշել էր նույն թվականի սեպտեմբերի 21-ին հանրապետությունում անցկացնել հանրաքվե՝ ԽՍՀՄ-ի կազմից դուրս գալու հարցով:

Հարցադրումը հետևյալն էր. «Համաձայն եք, որ Հայաստանի Հանրապետությունը լինի անկախ ժողովրդավարական պետություն՝ ԽՍՀՄ-ի կազմից դուրս»: Հավատարիմ մնալով այդ որոշմանը՝ Հայաստանի Հանրապետությունը չմասնակցեց միութենական նոր պայմանագրի մշակմանը, որը և առիթ տվեց բռնի ուժ գործադրելու Ղարաբաղում: Այսպիսով՝ ԽՍՀՄ-ի փաստացի փլուզման պահին Հայաստանում անցկացվեց անկախության հարցով հանրաքվե: 1991 թ. սեպտեմբերի 21-ի հանրաքվեին մաս նակցածներից Հայաստանի անկախության օգտին քվեարկեց 2 միլիոն 43 հազար մարդ (քվեարկության իրավունք ունեցողների 94,39 %-ը): Հանրաքվեի ընթացքին հետևում էին աշխարհի 25 երկրներից ժամանած 117 դիտորդներ:

Կատարվեց հայ ժողովրդի վաղեմի երազանքը: 1991 թ. սեպտեմբերի 23-ին Հայաստանի Հանրապետության Գերագույն խորհուրդը, հիմնվելով համաժողովը ղական հանրաքվեի արդյունքների վրա, ընդունեց Հայաստանը անկախ պետություն հռչակելու մասին պատմական որոշումը:

2․ Ե՞րբ է ընդունվել «ՀՀ նախագահի մասին» օրենքը։ ՀՀ նախագահն ինչպիսի՞ ընտրությունների արդյունքում ընտրվեց։ Ընտրության ուրիշ ի՞նչ տեսակ կա։ Ո՞վ է ընտրվել ՀՀ առաջին նախագահ։

1991 թ. օգոստոսի 1-ին ընդունվեց «ՀՀ նախա- գահի մասին» օրենքը: Նույն թվականի հոկտեմ բերի 16-ին Հայաստանում առաջին անգամ անց- կացվեցին համաժողովրդական նախագահական ուղղակի ընտրություններ: Հայաստանի Հանրապետության նախագահ ընտրվեց Գերագույն խորհրդի նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը: Հետագայում համապետական ընտրություններում (նախագահական և խորհրդարանական) խախտման բազմաթիվ դեպքեր գրանցվեցին:

3․ 1995-2013 թթ․ ՀՀ-ում համաօետական ի՞նչ ընտրություններ են տեղի ունեցել․ ներկայացրե՛ք և մեկնաբանե՛ք դրանց արդյունքներն ու հետևանքները։

1996 թ. սեպտեմբերի 22-ին տեղի ունեցան նախագահական երկրորդ ընտրությունները, որոնք միջազգային դիտորդների կողմից բացասական գնահատականի արժանացան: Հանրապետությու- նում քաղաքական ճգնաժամը խորացավ: Դա էլ ի վերջո հանգեցրեց 1998 թ. փետրվարի 3-ին Լ. Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականին:

1998 թ․ մարտին ՀՀ նախագահ ընտրվեց Ռոբերտ Քոչարյանը, որը վերընտրվեց 2003 թվականին: 2008 թ. հանրապետության նախագահ ընտրվեց Սերժ Սարգսյանը (վերընտրվել է 2013 թ.)։

4․ Հիմնավերե՛ք ՀՀ բանակի գոյության անհրաժեշտությունը։ Ներկայացրե՛ք ազգային բանակի ստեղծման գործընթացը։ Ովքե՞ր են նպաստել ազգային բանակի կայացմանը․ ի՞նչ գիտեք նրանց մասին։

Անկախության հռչակումից հետո հայոց պետականության պահպանման երաշխավորը կարող էր լինել միայն ազգային մարտունակ բանակը: Ինչպես Հայաստանի առաջին հանրապետության (1918–1920 թթ.), այնպես էլ երրորդ հանրապետության բանակը ծնվեց պատերազմի դաշտում: Սկզբում բանակը ներկայացնում էին իրարից անկախ գործող շուրջ 80 կամավորական ջոկատները: 1989 թ. ապրիլի 24-ին կամավորներից ստեղծվեց Հայոց ազգային բանակ (ՀԱԲ) ռազմական կազմակերպությունը, որը տարբեր վայրերում հիմնեց իր կառույցները:

ՀՀ կառավարության որոշմամբ ստեղծվեց նախարարների խորհրդին առընթեր Պաշտպանության պետական կոմիտե։ Դրա հիմքի վրա քիչ ավելի ուշ ստեղծվեց Պաշտպանության նախարարությունը, որն էլ իր վրա վերցրեց բանակաշինության դժվարին գործը։

ՀՀ նախագահի 1991 թ. դեկտեմբերի 5-ի հրամանագրով պաշտպանության առաջին նախարար նշանակված Վազգեն Սարգսյանը մեծ դեր խաղաց մարտունակ և կարգապահ բանակ ստեղծելու գործում:

1992 թ. հունվարի 28-ին կառավարությունն ընդունեց «Հայաստանի Հանրա պետության պաշտպանության նախարարության մասին» պատմական որոշումը, որով հռչակվեց հայոց բանակի ստեղծումը: Այսպիսով՝ հայոց բանակը ձևավորվեց անկախ պետականության վերականգնման գործընթացում և դարձավ անկախության գլխավոր ձեռքբերումն ու երաշխավորը։ Այն այսօր տարածաշրջանի ամենամարտունակ և կարգապահ բանակն է:

5․ Ե՞րբ է ընդունվել ՀՀ Սահմանադրությունը։ Ո՞րն էր սահմանադրական փոփոխությունների գլխավոր նպատակները։

Հանրապետության պետական և քաղաքական կյանքում նշանակալի երևույթ էր պետության հիմնական օրենքի՝ Սահմանադրության ընդունումը:

Այդ նպատակով ստեղծվել էր ՀՀ Գերագույն խորհրդի սահմանադրական հանձնաժողով: ՀՀ Գերագույն խորհրդի հավանությանն արժանանալուց հետո Սահմանադրության նախագիծը դրվեց հանրաքվեի:

1995 թ. հուլիսի 5-ին՝ խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ, հիմնական օրենքի օգտին քվեարկեց ընտրողների 68,4 %-ը: Այսպիսով՝ ՀՀ Սահմանադրությունն ընդունվեց 1995 թ. հուլիսի 5-ին:

Այն, իր թերություններով հանդերձ, կարևոր երևույթ էր: Հիմքեր էին ստեղծվում իրավական, ժողովրդավարական պետություն ստեղծելու համար: Հետագայում 2005 թ. նոյեմբերի հանրաքվեով հաստատվեցին սահմանադրական փոփոխությունները: Փոփոխման գլխավոր նպատակը ՀՀ նախագահի իրավունքների սահմանափակումն էր և դրանց փոխանցումը խորհրդարանին: Ստեղծվեցին լուրջ նախադրյալներ Հայաստանի Հանրապետությունը իրավական և ժողովրդավարական երկիր դարձնելու համար:

Էջեր 144-148