Ալվինա Խարազյան

Պարապմունք 15.
Ամփոփում ենք սեպտեմբեր ամիսը:
Սովորողը ամսվա  գնահատանիշը ստանում է ըստ այս սանդղակի

Թեմա՝  Նման միանդամներ

Ոչ զրոյական միանդամներն անվանում են նման, եթե կատարյալ տեսքի բերելուց հետո դրանք իրար հավասար են կամ տարբերվում են միայն իրենց գործակիցներով:

Նման միանդամները գումարելիս կամ հանելիս պետք է կատարել հետևյալ գործողությունները.
1. գումարել կամ հանել միանդամների գործակիցները
2. տառերով արտադրիչները չփոփոխել:

Աշխատանք դասագրքից, համար 67, 68,69 (Էջ 25)

Օրվա խնդիրները, քննարկում
1Նարեն, ճիշտ լրացնելով քայլերի հերթականությունը, (տե՛ս նկարը) նկատեց, որ երկու վանդակներում թվերը կրկնվում են: Ո՞ր տառերով վանդակներում են թվերը կրկնվում:

2. Գտեք ամենափոքր բնական թիվը, որն առանց մնացորդի բաժանվում է 10-ի և որի թվանշանների գումարը 10 է:

190

67.Գտեք նման միանդամների գումարին հավասար միանդամ։

ա)2x+3x=5x

բ)3m+5m=8m

գ)a+4a+a=6a

դ)3b+b+b=5b

ե)2a+4a+6a=12a

զ)4ab+ab12ab=17ab

է)17a²+13a²+11a²=41a²

ը)15a²b+14a²b+7a²=36ab²

թ)43ce²+(-17)ce²+11ce²=37ca²

ժ)25b²c²+(-27)b²c²+7b²c²=+5

69.Գտեք նման միանդամների գումարը․

a²bc+2abca+(3bca²)=0

(-aba²)+7a²ba+a³b=-a³b+7a³b+a³b=9a³b

7a²+(-3a²)+(-4a²)=7a²+(-7a²)=0

Առաջադրանքներ:
1. Geogebra ծրագրով գծիր սուր, ուղիղ, բութ, փռված անկյուններ: Յուրաքանչյուրի համար նշիր աստիճանային չափը:

2.Ինչպիսի՞ անկյուններ կստացվեն, եթե փռված անկյան գագաթից տանենք այնպիսի ճառագայթ, որ անկյունը բաժանավի երկու հավասար մասերի:

3․ Ինչպիսի՞ անկյուններ կստացվեն, եթե բութ անկյան  գագաթից սկիզբ առնող ճառագայթով բաժանենք անկյունը երկու հավասար մասերի։

4. Ուղիղ անկյան գագաթով տարված ճառագայթը անկյունը բաժանել է այնպիսի մասերի, որ դրանցից մեկը երկու անգամ մեծ է մյուսից: Գտեք առաջացած երկու անկյուններից յուրաքանչյուրի աստիճանային չափը:

5. 20 սմ երկարություն ունեցող AB հատվածի վրա նշված է D կետը: Գտեք AD և BD հատվածների երկարությունները, եթե BD հատվածը 4 սմ –ով երկար է AD հատվածից:

AD=X

DB=X+4

X+X+4=20

2x+4=20

2x=20-4

2x=16

x=16:2

x=8

AD=8սմ

BD=12սմ
6. A, B և C կետերը արդյոք գտնվո՞ւմ են մի ուղղի վրա, եթե AC = 5 սմ, AB = 3 սմ, BC = 4 սմ:

Չի կարող որվհոտև AB+BC-ն հավասար չէ AC-ին

7. C կետը AB հատվածի միջնակետն է, իսկ O կետը՝ AC հատվածի միջնակետը: Գտեք AC–ն, CB–ն, AO–ն և OB–ն, եթե AB = 2սմ:

AC=1սմ

CB=1սմ

AO=0.5սմ

OB=1.5սմ

8. D կետը գտնվում է AB հատվածի վրա, որի երկարությու նը 20 սմ է: Գտեք AD հատվածի երկարությունը, եթե DA = 3DB:

DB=X ,AD=3X

x+3x=20

4x=20

x=20:4

x=5

5×3=15

3x=15

AD=15

Պարապմունք 16.
Հարցերի քննարկում։

Թեմա՝ Նման անդամների միացումը
1.Կատարիր գործողությունը.

ա) 3abc − 7abc=-4abc
բ) 9a^3 b^2 − 9a^3 b^2=0
գ) 5a − 6a=-a
դ) 7a − a=6a

2. Հաշվիր արտահայտության արժեքը
ա) 3a-7b=3 a=1,  b=0
բ) 9b^2 − c^3=908.     b=10,   c=-2  
գ) 5a − 6a=-2   a=-⅕     b=1/6
դ) 7a^2=2800    a=20

3. Lուծիր ֆլեշմոբյան խնդիրը։
Ռաֆայելն Արեգից 3 անգամ շատ գիրք ունի։ Եթե Ռաֆայելը գրադարանից վերցնի ևս 7 գիրք, իսկ Արեգը՝ ևս 11 գիրք, ապա նրանց ունեցած գրքերի քանակները կհավասարվեն։ Սկզբում քանի՞ գիրք ունեին տղաներից յուրաքանչյուրը:

11-7=4
2×3=6
2+11=13
6+7=13
2 Արեգ
Ռաֆայել11-7=4
2×3=6
2+11=13
6+7=13
Արեգ 2
Ռաֆայել 6

4.  Lուծիր ֆլեշմոբյան խնդիրը։
Ռոբոտ-խաղալիքը ամեն քայլի կարող է շարժվել 3 մետր աջ կամ 5 մետր ձախ: Ամենաքիչը քանի՞ քայլով ռոբոտ-խաղալիքը կարող է տեղաշարժվել ուղիղ 19 մետր աջ:

9 քայլ

5. Արտադրյալը գրեք աստիճանի տեսքով.

ա) 2 . 2 . 2 . 2=2⁴
բ) 2 . 2 . 2^2 . 2=2⁵
գ) 3 . 3^2 . 3^7=3¹⁰
դ) 2^2 . 2^3 . 2^13 . 2=2¹⁹

6.Գրեք 10-ի աստիճանի տեսքով.

ա) 10=10¹բ) 100 =10 ²գ) 1000=10³

դ) 1 000 000=10⁶ ե) 1 000 000 000 000=10¹²

7. Տրված թվային արտահայտությունը ներկայացրեք մի որևէ բնական թվի քառակուսու տեսքով.

ա) 32×2=8²
բ) 8 x 2=4²
գ) 84x 2=
դ) 72×2=144=12²

8. Կրկնողություն․
Հաշվեք.

ա) 3 − 21=1
բ) −3 − 2=-5
գ) −6 + 5=-1
դ) 2 − 7=-5
ե) 5 − 2 − 3=0
զ) 4 + 1 − 8=-3
է) −2 − 2 + 5=+1
ը) −4 − 1 − 5=-10
թ) −4 + 5 + 2=+3

 
Պարապմունք 14.
Ամփոփում ենք սեպտեմբեր ամիսը:
Սովորողը ամսվա համար գնահատանիշ ստանում է ըստ այս սանդղակի

Միանդմաներ-թեստ

1.Նշվածներց որ՞ը միանդամ չէ. (1 միավոր)

1)3a^2b
2)xyx^2
3) a(-3)c^4
4)4a^2-b

2.Պարզեցնել միանդամի գրառումը՝ կիրառելով աստիճանի և արտադրյալի հատկությունները. (1 միավոր)

6a15ay^3ya^2a^12=90a^15y^4

3.Միանդամներից ո՞րն է գրված կատարյալ տեսքով. (1 միավոր)   

1)2/3 a (-6)
2)-4/5 a^2 a
3)0,3a^3 b^2
4)a^3 7b

4.Միանդամը բերել կատարյալ տեսքի. (1 միավոր)

8x^3 y^2(―3/4)yx^4=6x⁷y³

5.Բազմապատկել -5a^6 b^3 և 7ab^2c միանդամները: (1 միավոր)

-5a^6 b^3 և 7ab^2c =35a^{^}7b^{^}5c

6.Նշված միանդամներից որի՞ գործակիցն է 4 իսկ աստիճանը՝ 5.
(1 միավոր)

     
1)4x^5y
2)4x^2 y^3
3)5x^2 y^2
4)5x^4y

7.Միանդամը բարձրացնել խորանարդ և արդյունքը գրել կատարյալ  տեսքով. (1 միավոր)

5a^3 b^4=125a^{^}9b^{^}12

8.Միանդամը ներկայացնել մեկ այլ միանդամի աստիճանի տեսքով:   (1 միավոր)

49x^4 y^2=(7x^2y)^2

Նշել միանդամի աստիճանը: (1 միավոր)

1)6b^3 a^14 աստիճան17
2)5 աստիճան 0
3)7^3a^4 b^3a^2 աստիճան 9
4)b^39 աստիճան 39

Աշխատանք դասագրքից, համար 45, 46, 47 (Էջ 19)

Գտեք միյանդամին արտադրյալին հավասար միանդամները(45-47)

45.ա) 3ab · 2a=6a²b

բ) 8bc³ · bc = 8b²c⁴

գ) 9ce² · 6ce =54c²e³

դ) 7e²k · 6e³k=42e⁵k²

ե) 4ap² · 5a²p=20a³p³

զ) 6kp · 7k²p² =42k³p³

է) 3a²bc · 6abc=18a³b²c²

ը) 4bc²e · 6b²ce=24b³c³e²

թ) 7c²ek · 5c³e⁴k=35c⁵e⁵k²

ժ) 6e²k⁵p · 8e³k⁴p=48е⁵k⁹p²

ժա) 4k⁶p²x³ · 4k²p⁴x⁴=16k⁸p⁶x⁷

ժբ) 9px²y³ · 4p⁴x³y²=36p⁵x⁵y⁵

46. ա) 11pk²*4p³x=44p⁴k²x
բ) 15x²y³*8x⁴y=120x⁶y⁴
գ) 3a*(-6)a²b=-18a³b
դ) (-4)b²*(-7)bc²=28b³c²
ե) (-5)c³k*5ck²=-25c⁴k³
զ) (-7)k²p³*(-9)kp³=63k³p⁶
է) (-5)p²x²*8p²x⁵=-40p⁴x⁷
ը) 25x²y*(-6)x²y²=-150x⁴y³

47.ա) 4/3a³b⁵
բ)  2/9b⁴c⁵
գ) 1/3c²k³
դ) -28b³c²
ե) -3p³x⁵
զ) x³y⁴
է) a⁴x⁷
ը) -85/18a⁴c⁴

 ներբեռնիր երկրաչափության դասագիրքը համակարգչում 1
ներբեռնիր երկրաչափության դասագիրքը համակարգչում 2.

ներբեռնիր GeoGebra Classic 5 ծրագիրը համակարգչում

 կարող ես աշխատել  նաև օնլայն տարբերակով:

Պարապմունք 8.
Թեմա՝ Հատվածի երկարությունը։

Հավասար հատվածներն ունեն հավասար երկարություն: Իսկ եթե հատվածներից մեկը փոքր է մյուսից, ապա չափման միավորը և նրա մասերը փոքրի մեջ տեղավորվում են ավելի քիչ անգամ, քան մեծի մեջ: Այսինքն՝ հատվածներից փոքրի երկարությու նը փոքր է:
Հատվածի երկարությունը կոչվում է նաև այդ

հատվածի ծայրակետերի հեռավորություն: Այլ խոսքով՝ երկու կետերի հեռավորությունը այն հատվածիերկարությունն է, որի ծայրակետերը այդ երկու կետերն են:
Աշխատանք գրքից, 36, 37, 38, 39

36.B կետը AC հատվածը տրոհում է երկու հատվածի գտեք AC հատվածի երկարությունը, եթե AB=7,8սմ BC=25մմ։

37. B կետը AC հատվածը տրոհում է երկու հատավծի։Գտեք BC հատավածի երկարությունը, եթե այն ա)AB=3,7սմ AC=7,2սմ բ) AB = 4մմ, AC = 4սմ։

Ա)BC=7,2-3,7=3,5

բ)AC=4սմ=40մմ

BC=40մմ=4սմ=36մմ=3,6սմ

38)A, B և C գտնվում են մի ուղղի վրա։Հայտնի է որ AB = 12սմ, BC = 13,5սմ։Որքան կարոց է լինել AC հատվածի երկարությունը։

AC=AB+BC=25,5

AC=13,5-12=1,5

39)B, D և M գտնվում են մի ուղղի վրա։Հայտնի է որ BD = 7 սմ, MD = 16ամ։Որքան կարող է լինել BM հեռավորությունը։

BM=7+16=23սմ

BM=16-7=9

Մամուռները պատկանում են բարձրակարգ բույսերի առաջին բաժնին: Նրանք ավելի բարդ են կազմավորված, քան ջրիմուռները, սակայն պարզունակ են մնացյալ սպորավորների և սերմնավոր բույսերի համեմատ:Կանաչ մամուռները տարածված են խոնավ անտառների կիսաստվերոտ, ստվերախիտ մասերում, որտեղ առաջացնում են համատարած փափուկ ծածկոց: Աճում են նաև մարգագետիններում, ճահիճներում, տունդրաներում, կարող են հանդիպել նաև քարերի ու ժայռերի վրա:Մամուռները իսկական ցամաքային բույսեր են, որոնց նախնիները, առաջին անգամ դուրս գալով ջրից, բնակեցրին ցամաքը: Մամուռները ֆոտոսինթեզ կատարող ոչ մեծ բույսեր են, որոնք ունեն վեգետատիվ օրգաններ` ցողուն և տերև, իսկ ձևավորված արմատներ չունեն, դրանց փոխարինում են ռիզոիդները:Մամուռներն ունեն լայն բազմազանություն և հաջորդում են ծաղկավոր բույսերին` ներկայացուցիչների թվով: Ներկայումս գիտությանը հայտնի է մամուռների գրեթե 25 հազար տեսակ:Խոնավությամբ հարուստ վայրերում աճում է կանաչ մամուռ կկվավուշը, որը նպաստում է մթնոլորտում խոնավության պահպանմանը, միաժամանակ այլ մամուռների հետ միասին կարող է դառնալ ճահճացման պատճառ: Կկվավուշը մամուռների ամենատարածված ներկայացուցիչներից մեկն է: Ունի մոտ 20−30 սմ երկարությամբ, կանաչաշագանակագույն, չճյուղավորված և ուղղաձիգ ցողուն: Ցողունը ծածկված է խիտ, նեղ, կանաչ տերևներով:

Բորբոսը սնկի տեսակ է, որը աճում է խոնավության և ոչ լավ օդափոխության արդյունքում։ Դրանք կարող են տարածվել օդում, իսկ մարդու օրգանիզմում կարող են ներթափանցել շնչառական օրգանների և սննդի միջոցով։ Արդյո՞ք կարելի է ուտել բորբոսը։ Եթե դուք նկատել եք բորբոս սննդի վրա, չարժե այն ուտել, քանի որ այն վնասակար է և նույնիսկ վտանգավոր։ Բայց կան պանրի տեսակներ, որոնք հատուկ պայմաններում են պահում, որպեսզի այն բորբոսնի։ Այդ պանիրները կարելի է հանգիստ ուտել։ Բորբոսը ինքնին վտանգավոր չէ մարդու համար, այլ վտանգավոր են նրանից զատված նյութերը, օրինակ՝ միկոտոքսինը։ Այն առաջինը հարված կարող է հասցնել երիկամներին, քանի որ այդ օրգանն է պատասխանատու թունավոր նյութերի զատման համար։ Եթե հաճախ կրկնվեն նման բաները, մի պահ կգա, որ երիկամն այլևս չի կարողանա դրանք զատել և կսկսվի երիկամային անբավարարություն կամ նույնիսկ ցեռոզ։ Որոշ տեսակի բորբոսներից կարող են անջատվել այնպիսի տոքսիններ, որոնք կարող են հանգեցնել օնկոլոգիակն հիվանդությունների առաջացմանը։ Բորբոսը կարող ՝ նաև ալերգիայի պատճառ հանդիսանալ։ Բորբոսը կարող է ներթափանցել բրոնխներ, որտեղ կա նրա զարգացման համար բարենպաստ պայմաններ՝ օդ և խոնավություն, նման դեպքում մարդու մոտ կարող է զարգանալ բռոնխիտ կամ բռոնխիալ աստմա։ Որպեսզի խուսափենք նման իրավիճակներից, հարկավոր է ճիշտ հետևել սննդի պահպանման կանոններին՝ պահել հերմետիկ, մաքուր, և սառնարանից դուրս չթողնել 2 -4 ժամից ավել։ Փչացաց սնունդը անմիջապես պետք է նետել, և իհարկե գնում անելիս պետք է մեծ ուշադրություն դարձնել ժամկետներին։

Բակտերյաները երկրագնդի հնագույն «բնակիչներն» են. ծագել են մոտ 3 մլրդ տարի առաջ: Բակտերյաներին  անվանում են նաև մանրէներ: Տարածված են ամենուր՝ հողում, ջրում, օդում, մարդկանց, կենդանիների և բույսերի օրգանիզմներում: Դրանց մեծամասնությունը միակորիզ, մանրագույն, պարզ կառուցվածքով, անզեն աչքով անտեսանելի օրգանիզմներ են:

Բակտերիաների հիմնական կառուցվածքային տարրերն են բջջաթաղանթը, բջջապլազման և նուկլեոիդը: Որոշ ցուպիկաձև բակտերիաներ ցուպիկի ներսում առաջացնում են սպորներ և կոչվում են բացիլներ: Սպորները ձևավորվում են անբարենպաստ պայմաններում (սննդարար նյութերի բացակայություն, միջավայրի բաղադրության ու ջերմաստիճանի փոփոխություն և այլն), ինչը տեսակի պահպանումն ապահովող մեխանիզմ է: Բարենպաստ պայմաններում սպորներն աճում են` առաջացնելով վեգետատիվ բջիջներ: 

Բակտերիաներին հատուկ են ակտիվ և պասսիվ շարժումները: Շատ բակտերիաներ կարող են շարժվել թարթիչների, մտրակիկների և շարժումն ապահովող այլ հարմարանքների օգնությամբ: Բջջի մակերևույթի վրա լինում են 1-ից մինչև մի քանի տասնյակ մտրակիկներ: 

Քիմիական կազմությամբ բակտերիաները նման են օրգանիզմի մյուս բջիջներին: Նրանց բջիջը պարունակում է ջուր (70–85 %), նուկլեինաթթուներ, սպիտակուցներ, բազմաշաքարներ, ճարպանյութեր, ամինաթթուներ, անօրգանական աղեր և այլն: 

Բակտերիաների որոշ տեսակներ՝ ինքնասունները (ավտոտրոֆներ) օգտագործում են անօրգանական ածխածին (ածխաթթու գազի կամ ածխաթթվի աղերի ձևով), մյուսները՝ տարասունները (հետերոտրոֆներ)՝ օրգանական միացություններ: Տարասուն բակտերիաները բաժանվում են սապրոֆիտների (սնվում են արտաքին միջավայրի օրգանական միացություններով) և մակաբույծների (ապրում են այլ օրգանիզմների հաշվին): Ազոտսևեռող բակտերիաները յուրացնում են մթնոլորտի ազոտը և մեծ նշանակություն ունեն Երկրի վրա կյանքի գոյության ապահովման գործում: Բակտերիաները բաժանվում են 3 խմբի՝ օդակյացներ (աերոբներ), անօդակյացներ (անաերոբներ) և պայմանական (ֆակուլտատիվ) անօդակյացներ: Որոշ բակտերիաներ (լուսասինթեզող) բույսերի նման կարող են օգտագործել անմիջապես Արեգակի, մյուսները (քեմոսինթեզող)՝ քիմիական ռեակցիաների, իսկ մեծամասնությունը՝ օրգանական միացությունների (ածխաջրեր, սպիտակուցներ, ճարպեր և այլն) փոխարկումների էներգիան: 

Առաջադրանք 2

Բանաստեղծական արվեստ
V-IX դարերից մեզ են հասել նաև բանաստեղծական արվեստի գեղեցիկ ստեղծագործություններ։ Այդպիսի ստեղծագործություններ են գրել Սահակ Պարթևը, Մեսրոպ Մաշտոցը, Մովսես Խորենացին, Դավթակ Քերթողը, Հովհան Մանդակունին, Կոմիտաս կաթողիկոսը։ Մեզ են հասել նաև կին հեղինակների ստեղծագործություններ, ինչպես օրինակ՝ Սահակդուխտ
Սյունեցու և Խոսրովիդուխտ Գողթնացու բանաստեղծությունները։ 

Տոմար
Տոմարը (օրացույցը) ժամանակի տևական հատվածները չափելու համար ստեղծված համակարգ
է, որ ծառայել է հիմնականում կրոնական տարբեր գործողությունների դիրքը ժամանակի մեջ որոշելու համար։ Հայաստանում տարբեր դարաշրջաններում կիրառվել են տարբեր օրացույցներ, որ ստեղծված են եղել իրենց ժամանակվա կրոնների պահանջներին համապատասխան։ Մեզ հայտնի հնագույն հայկական օրացույցը այսօր պայմանական անունով կոչում ենք «Նախահայկյան օրացույց»։ Դա կիրառվել է Հայաստանում ն.Ք. 9000 թ. մինչև ն.Ք. 2341 թ., երբ Հայկ
Նահապետի օրոք այն փոխարինվել է «Հայկյան» օրացույցով։ Թե՛ Նախահայկյան, թե՛ Հայկյան օրացույցներով տարեկան գլխավոր տոնը՝ Նավասարդը, նշվել է ամառնամուտից 8 օր առաջ (մեր այսօրվա օրացույցով՝ հունիսի 14-ին), և տոնի օրն էլ որոշվել է գլխավոր պաշտվող էակի աստղի առաջին ծագումը դիտելով։ Հայկյան օրացույցը, առանց էական փոփոխությունների, Հայաստանում կիրառվել է մինչև քրիստոնեության ընդունումը և դրանից հետո ևս շուրջ երկուսուկես դար։ Քրիստոնեության մուտքից հետո միառժամանակ Հայաստանում կրոնական կարիքների համար կիրառվել են տարբեր համաքրիստոնեական օրացույցներ, որոնցից վերջինը ավարտվել է Փրկչ. 552 թ.։ Հենց այդ ժամանակ էլ Հայոց կաթողիկոս Մովսես Եղիվարդեցու հանձնարարությամբ Մշո Սուրբ Կարապետ վանքի վանահայր Աթանաս Տարոնացին ստեղծում է առաջին ինքնուրույն հայկական քրիստոնեական զատկացուցակ-տոնացույցը, որի տարիների թվահաշիվն էլ հետագայում դառնում է Հայաստանում ամենալայն կիրառված թվականության համակարգը. այսօր դա հայտնի է Հայոց Մեծ (կամ Բուն) թվական անունով։
Դրա սկիզբը Փրկչ. 552 թ. հուլիսի 11-ն է։ Մեզ հասած գրավոր աղբյուրներում հաճախ դա կոչվում է պարզապես Հայոց թվական։ Հայոց Մեծ թվականից Փրկչ. թվականի անցնելու համար հարկ է Հայոց թվականին գումարել 551։ Օրինակ՝ Փրկչ. 1113 թ. մարտի 19-ին տեղի ունեցած Արևի խավարման մասին Հովհաննես Սարկավագը գրում է, որ դա եղել է. «Եվ էր բուն թվականն հայոց
ՇԿԲ(562)»։ 562 + 551 = 1113։

Արվեստի մյուս ճյուղերը
Հայկական ձեռագրերը զարդարված են մանրանկարներով։ Մանրանկարը փոքր չափի նկարչական
արվեստի ստեղծագործություն է ձեռագիր մատյաններում։ Մանրանկարչության շնորհիվ մատյանների թե՛ բովանդակային ասելիքը, թե՛ կառուցվածքային կերպը դարձել են առավել նպատակային ու գեղեցիկ։ Մանրանկարիչները, որ հայտնի էին «ծաղկողներ» անունով, ոչ միայն նկարչական արվեստի ներկայացուցիչներ էին, այլև ժամանակի ուսյալ մարդկանցից: Նրանք քաջատեղյակ էին այն մատյանի բովանդակությանը, որի համար մանրանկարներ էին
ստեղծում։ Քանի որ հայկական մատյանները ներկայացնում էին մարդկային իրողությունների և աստվածայինի միջև կապը, ըստ այդմ էլ ձևավորվում է վաղմիջնադարյան մանրանկարչության թեմատիկան, ոճը և գունային ներկապնակը։ Մանրանկարներում ներկայացված են նկարազարդումներ աստվածաշնչյան թեմաներով, սրբերի պատկերներ, արքայական
ընտանիքների պատկերներ, կարևոր պատմական իրադարձություններից դրվագներ և այլն։ Գեղարվեստական և իմաստային մեծ արժեք են ներկայացնում զարդանախշերը, առանձին տառերի ու գլխատառերի զարդապատկերները։ Մանրանկարչությունը յուրահատուկ պատկառանք է ներշնչում ու զվարթություն հաղորդում ձեռագիր մատյանների հետ առնչվող յուրաքանչյուր մարդու՝ իր թեմատիկայի, գունային ներդաշնակության և նախշերի շնորհիվ տրամադրելով ընթերցողին ուշադիր ընթերցանության։

Երգ պայծառացնող
Հոգով զվարճանում էին այնտեղ, ուր նա (Մաշտոցը)
կանգ էր առնում։ Նա պայծառացավ ոչ թե գինով, այլ ի
փառս և ի գովություն Աստծուն առաքված հոգևոր երգերով:
Կորյուն, Վարք Մաշտոցի

Հայկական ժողովրդական երգը ծագել է հնագույն ժամանակներում և արտահայտել է մարդկանց կենցաղը, աշխարհի, աստվածայինի մասին մարդկանց պատկերացումները։ Դրանք երգել են ինչպես աշուղները, այնպես էլ ժողովուրդը։ Սակայն մի բան է, երբ երգը արտահայտում է ազգային առանձնահատկություններ, զանազան պատկերացումներ՝ այդպիսով նաև սերնդեսերունդ փոխանցելով դրանք, մեկ այլ բան, երբ ձևավորում է այդ առանձնահատկություններն ու ճշգրտում պատկերացումները։ Հենց այդպիսի նշանակություն ունեցավ հայոց մեջ քրիստոնեական
հոգևոր երգը՝ սկսած IV դարից։ Արդեն գիտենք, որ մինչև հայոց գրերի ստեղծումը եկեղեցում սաղմոսները երգվում էին հունարեն կամ ասորերեն։ 405 թ. Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից հայոց գրերի ստեղծումից հետո սկսվեց ոչ միայն այլալեզու հոգևոր երգերի ու սաղմոսների թարգմանությունը, այլև հենց իրենք՝ Ս.Մեսրոպ Մաշտոցը, Ս. Սահակ Պարթևը և նրանց աշակերտները, սկսեցին ստեղծել հոգևոր երգեր՝ շարականներ։ Հայոց լեզուն իր հնչյունային համակարգի շնորհիվ համարվում է երգեցիկ լեզու, ուստի կարճ ժամանակում ստեղծվեցին մեծ թվով շարականներ,
որոնք հասել են մեզ և մինչ այսօր էլ երգվում են եկեղեցիներում որպես աղոթք առ Աստված։

Արհեստներ
Արհեստագործությունը մարդկային գործունեության կարևորագույն տեսակներից է։ Դարեր շարունակ հենց արհեստագործության շնորհիվ է մարդկությունը կարողացել հոգալ ամենօրյա կենցաղում իրեն անհրաժեշտ իրերի առկայության կարիքը։ Այդ է պատճառը, որ արհեստավորները մշտապես հարգանք են վայելել հասարակության մեջ։ Վաղ միջնադարում ամենատարածված արհեստներից էր խեցեգործությունը, որ հայտնի է նաև բրուտագործություն և կավագործություն անուններով։ Խեցեգործ վարպետները պատրաստել են կենցաղում օգտագործվող մի շարք իրեր,
ինչպես օրինակ՝ ամաններ, կժեր, կարասներ և այլն։ Դարբնության շնորհիվ կենցաղում օգտագործվում էին մետաղյա իրեր ու պարագաներ։ Դարբիններն էին ստեղծում զինական պարագաներն ու զենքերը, ինչպես նաև գյուղատնտեսության և արհեստագործության մեջ կիրառվող մետաղյա գործիքները և գործիքների մետաղյա մասերը։ Հյուսնությունը հնարավոր
էր դարձնում փայտի և փայտյա իրերի կիրառումն ու օգտագործումը կենցաղում և աշխատանքային գործունեության մեջ։ Հայաստանում մեծ հռչակ էին վայելում քարակոփ վարպետները։ Նրանց կառուցած տաճարները, կամուրջներն ու հասարակական նշանակության
այլ շինությունները այսօր էլ զարմացնում են իրենց շինարարական վարպետությամբ։
Մեծ հռչակ են վայելել հայ արհեստավորների պատրաստած զարդերը։ Այս և այլ գործերի շնորհիվ նրանց հռչակը տարածված է եղել բազմաթիվ երկրներում։ Արհեստագործական իրերը վաղ միջնադարում շրջանառվել են հիմնականում փոխանակության միջոցով, այսինքն՝ փոխանակվել են արհեստագործական այլ իրերի կամ գյուղատնտեսական ապրանքների հետ։

Հարցեր և առաջադրանքներ
1. Ի՞նչ խնդիրներ լուծվեցին, և ի՞նչ փոփոխություններ տեղի ունեցան հայ ժողովրդի կյանքում գրերի ստեղծման շնորհիվ։

Պետականության կորստից հետո մեր ժողովուրդը կանգնած էր օրհասական ժամանակի շեմին հայ հանճառեղ գիտական և մտավոր գործիչները հանձինս՝ Մեսրոպ Մաշտոցի ստեղծեց հայոց գրերը որոնցով մինչև օրս կարդում և գրում ենք։Հայերեն գրերը հիմնականում օգտագործվում էր մեր հին պատմամշակույթային արժեքները որոնք գրվել էին հունարեն,պարսկերեն,արամերեն կարողացան դարձնել հայատառ դրանով հետագա սերունդներին հասցնելու համար։Անրաժեշտ էր հայերեն թարգմանել Աստվածաշունչը։Գրերի գյուտը մեծապես զարգացրեց հայոց մշակույթը բացվեցին դպրոցներ ամենուրեք նաև մանուկներին հայագիր այբուբենով էին ուսուցանում։
2. Փորձի՛ր ենթադրել, թե ամենօրյա կենցաղում օգտագործվող ի՞նչ իրեր, պարագաներ և աշխատանքային գործիքներ էին պատրաստում ենթաթեմայի բովանդակությունում նշված արհեստների վարպետները։

Ամենօրյա կենցաղում օգտագործվող իրերը և պարագաները հայկական լեռնաշխարում շատ վաղուց են օգտագործել,հատկապես շատ արհեստներ էին հայտնի որոնցից շատերը մինչև այժմ շատ պահանջված են։ Օրինակ՝ կավագործությունը, խեցեգործուփյունը, պղնձագործությունը և այլն․․․։ Կենցաղային իրերից կարող ենք նշել կավե ամանեղենը, փայտի հետ աշխատելուշնորհիվ ստեղծվեցին փայտե պարագաներ հողագործության համար օրինակ՝ բահ, բրիչ,մանգաղ ևայլն․․․Զինատեսակներից նետը,աղեղը, կացինը, և այն․․ Հայտնի է նաև քարակոփ վարպետները որոնք հայտնի են իրենց կառուցած եկեղեցիներով,կամուրջներով ևայլն․․․
3. Դավիթ Անհաղթի առաջարկած 4 հարցերի օգնությամբ քննի՛ր թագավորություն հասկացությունը։

Դավիթ Անհաղթը վաղ միջնադաարի ամենանշանավոր փիլիսոփաներից էր որը ուսումը ստացել էր եգիպտոսի Ալեքսանդրյա քաղաքում և Անհաղթ մականունը ստացել է բանավեճերի մեջ միշտ հաղթելու համար։
4. Դուրս բեր թեմայի այն հատվածները, որոնք քո մեջ առաջացրին՝ ա) զարմանք, բ) ուրախություն,գ) պարծանքի զգացում, դ) այլ զգացում առաջ բերեցին։

Հայոց այբուբենի ստեծումը,տոմարի ստեղծումը արհեստների օգտագործում է արվեստը և նրա բազմաթիվ ճյուղերը դպրոց ունենալը, և մեր հայատառ մատյաննեերը որոնք մեզ պատմում են մեր հերոսական անցյալի մասին։

5. Ո՞րն էր թեմայում ներկայացված՝ V-IX դարերի հայ
մշակույթի գործիչների մտածողության, գիտական աշխարհայացքի հիմնական յուրահատկությունը։

Հայ մշակույթի գործիչների գիտական աշխարհայացքը և հիմնական յուրահատկությունը կայանում է նրանում, որ մինչև այժմ մենք օգտվում ենք նրանց թողած հսկայական ժառանգությունից սկսած հայոց գրերի գյուտից վերջացրած մեր միջնադարյան մյուս մշակույթի գործիչների ավանդներով(Մեսրոպ Մաշտոց,Սահակ Պարթև,Դավիթ Անհաղթ Անանիա Շիրակացի,Մովսես Խորենացի)ևայն․․․․